Тэнгэрийг дагагчид мандаж бадарна! Тэнгэрийг сөрөгчид мөхөж буснина!

“Монголын100 суут хүн” номын товч танилцуулга.

2012-01-24T01:39:00.000-08:00

Бодонгууд Мягмарын Дөш нь могой жил (1977 онд) төрсөн, 2011 онд “Монголын их тобчиан” хэмээх 48.000 (дөчин найман мянган) мөр бүхүй шүлэгтэй түүх, яруу найрагийн томоохон хэмжээний сонгодог бүтээл, 2012 онд “Монголын 100 суут хүн” хэмээх түүх-намтарын ном туурбисан болно.

Зохиогчтой холбоо барих утас: 9916-7568
Цахим шуудангийн хаяг; dush_9@yahoo.com
Facebook.com дахь хаяг; Dushi Bodonguud (эндээс номын мэдээлэл үзнэ үү)

“Монголын 100 суут хүн” ном;
1 дүгээр дэвтэр; 1-510 дахь хуудас (550 хуудас) 1-50 дахь хүн
2 дугаар дэвтэр; 511-950 дахь хуудас (440 хуудас) 51-100 дахь хүн

Баатар өвөг дээдэсийн аугаа түүх, монггол үндэстэний үзэл санаа, нүүдэлчидийн гүн ухаан, суут хүмүүсийн тухай “Монгголын зуун суут хүн” (mong; Monggol-un jagun suutu khumun, eng; The most influential 100 persons in Mongolian history) зохиолыг хүргэж байна.

GOGO.mn цахим сайтын Э-НОМ гэсэн булан дээр Түүх угсаатан зүйн номын хэсэг дээр “Монголын 100 суут хүн”, “Монголын их тобчиан” хоёр ном интернетээр худалдаалагдаж байна.

“Монголын их тобчиан” ном нь цаасан хэвлэлээр гарсан бол “Монголын 100 суут хүн” ном нь зөвхөн цахим хэлбэрээр борлуулагдаж байна. Цахим хэлбэрээр хямдаар борлуулж байна.

Холбоос:

http://book.gogo.mn/category.html?n=13

Монгол хэмээх нэрийг дэлхий дахинаа дуурсгасан Чинггис хаган, Өгэдэй хаган, Гүюг хаган, Мөнгхэ хаган, Хубилай хаган, Бату хаган, тэдний эрэлхэг өрлүгүүд, суут үр ач нар, Модун шаньюй, Аттила хаган, Доголон Тэмүр хаган, Бабур хаган, Акбар хаган нарын нэрийг дэлхий дахинаа олон үеийн турш эдүгээ хүртэл амьдарч буй хүн төрөлхитөн мэдэж их тал нутагаас төрж гарсан арад түмэнийг биширч, тайлагдашгүй далдын хүч мэт үзэж, тайлж мэдэхийг хүссээр өдийг хүрсэн билээ. Арад түмэн гэдэгийг алдар нэр, түүх хоёроор үнэлдэг тул Дэлхийн соёл иргэншилийн хөгжил дээр хүчтэй тэсрэлт болон гарч ирсэн баатарлаг арад түмэний аугаа түүхийг монголын олон үрс санаж байдаг юм.

АНУ-ын "Нью-Йорк Таймс", "Вашингтон пост" сонинууд Чинггис хаганыг хоёрдугаар мянганы суут хүнээр тодорхойлож тодоруулагсан билээ. Монгол хүн бүр нэгэн дуугаар Чинггис хаганыг шүтэн биширэж, өлгийтэй байх цагаас сонсож, хэлд орох үеэсээ л Чинггис хаганы нэрийг дуудаж, ярьж байна. Орчин үеийн даяарчилал хүчтэй явагдаж, монголын үрс дэлхий ертөнцийн олон алдарт хүмүүсийн үйл амьдралаас мэдэрч, мэддэг болсон байгаа боловч Монголын алдар суут хүмүүсийг илүү мэдэрч, бахархаж байна. 2000 гаруй жилийн түүхийн урт хугацаанд Монголын түүхэн дээр Их хагануудаас гадна олон суут өрлүгүүд, багатур эрс, ухаант мэргэд төрж гарсан билээ. Монголчуудын суут их хүмүүсээс шилэн сонгож энэхүү бүтээлийг бичсэн юм.

Энэхүү бүтээл дээр, улс гүрэн гэсэн өнцөгөөс бус, нүүдэлчидийн түүхэн дээр тодорч гарсан хүмүүсийг сонгосон юм. Монголын түүхэн дээр Хүннү, Хүн, Сүмбэ, Нирун, Авар, Эргүнэ гүнгийн Монголчууд, Хитан, Хара Хитан, Хамаг Монгол, Их Монгол, Алтан Орду улус, Хөхэ Юан улус, Ил Хагант улус, Цагаадайн улус, Нэгдүсүн Монгол (Ар Юан), Ойрад, Халха Монгол, Хошууд, Түмэд, Халха, Цахар, Харачин, Хорчин, Жаруд, Ордос, Барга-Буриад, Хотохойд зэрэг аймагийн бие даасан ханлигууд, Зүүнгарын хант улус, Манжу Чинг гүрэний эзэрхийлэл дэхь Монгол улус, өөртөө засан тогтносон Монгол Улус, Бүгд Найрамдах Монгол Арад Улус, Монгол Улусын үеийн түүхэн дэхь тодорч их хүмүүсээс суут 100 монгол хүмүүний намтар цадигийг нэгтгэж дэлгэрэнгүй бичсэн юм. Энэхүү 100 монгол хүн бол Монголын түүх, дэлхийн түүх болон шинжилэх ухаанд гарсан аугаа өөрчилөлтийг авчирч чадсан хүмүүс бүлгээ. Монголын суут 100 хүнийг сонгохдоо бүх монгол угсаатаныг бүхэлд нь хамаруулж бүс нутаг ба газар нутагийн байршилыг ч давхар бодолцож оруулсан болно.

Тус номын дотор монгол овогтоны дотороос төрж гарсан 100 суут хүний намтар, үйл хэрэг, үзэл санааг дэлгэрэнгүй үгүүлсэн болно. Тэдгээр 100 хүний талаар дорхи байдалаар бичсэн болно. Үүнд;

1. Уг гарбали (тухайн хүний аль аймагийн аль овогийн гаралтай, түүний угийн бичигийн талаар тодорхой бичсэн)

2. Тухайн хүний бага нас ба идэр нас

3. Тухайн хүний үйл хэрэг, үзэл санаа (улус төрийн үйл хэрэг, цэрэгийн үйл хэрэг, гүн ухааны үзэл санаа, төрийн үзэл санаа)

4. Тухайн хүн нас эцэслэсэн нь

5. Тухайн хүний үр хөбэгүд, гэр бүл

Хүн тус бүр дээр эдгээр дэс дараалалаар намтар түүхийг бичиж, түүний суу алдарын тухай тодорхой үгүүлсэн болно. Тус ном нь 10-ийн фонтоор 950 хуудас болж байгаа бөгөөд 11-ийн фонтоор 1000 гаруй хуудас болж байна. Нэг хүний түүх намтар нь 4-16 хуудастай, дундажаар 8 хуудас болж байгаа юм. Тус ном орчин үеийн монгол хэлээр бичигдсэн болно. (Монгол бичиг/сонгодог хэлээр галиглаж бичээгүй)

Монголын суут хүмүүс нь

- Төрийн зүтгэлтэнүүд /хаган, хан, шанюй, төрийн тэргүүн, ерөнхий сайд/

- Цэрэгийн зүтгэлтэнүүд /өрлүг, багатур/

- Шашины зүтгэлтэнүүд /гэгээн, хутугту, хубилгаад, бандида/

- Эрдэмтэд /гүн ухаантан, угсаатан зүйч, түүхч гм./

- Зохиолчид /зохиолч, бичигийн эрдэмтэн, яруу найрагч гм/

- Зураачид

- Хөгжимийн зохиолчид /хөгжимийн зохиолч, туульч/

гэсэн ерөнхий байдалаар ангилж бичсэн юм. Монголын суут хүмүүсийн талаар бичсэн ийм бүтээл одоогоор байхгүй бөгөөд нэрт хүмүүсийн намтарын ойллого, нэрт өрлүг жанжинууд, төрийн түшээд зэрэгээр бичсэн түүхэн намтарын олон зохиол байдаг.

“Монголын 100 суут хүн” –д сонгогдож орсон хүмүүс бол;

- Монгол овогтоны дотороос улс гүрэн үндэслэгч, ханлиг улус үндэслэгч хаган, хан, шанюй нар,

- Цэрэгийн томоохон аян дайныг удирдаж дэлхий дахин ба бүс нутагийн хэмжээнд алдар нэрээ мөнхөлсөн, арад түмэний дотор түүний талаар олон янзын домог яригдсаар өдий хүрсэн багатур, өрлүгүүд,

- Монгол улусыг удирдаж эдийн засаг, соёл уламжилал, ахуй байдалын талаар ахиц дэвшил гаргасан төрийн зүтгэлтэнүүд

- Будда-ийн гүн ухаан, ялангуяа Нагаржунайн төв үзэлээр дэлхий дахинд алдаршсан монгол гүн ухаантанууд,

- Гүн ухаан, угсаатан зүй, түүх зэрэг шинжилэх ухааны төрөлөөр их амжилт гаргасан эрдэмтэд,

- Үргэлжилсэн үгийн зохиол, яруу найрагийн төрөлөөр онцгой авьяас билигээр зохиол бүтээлээ туурбиж арад түмэний дотор алдар нь мөнхөрч үлдсэн зохиолчид, яруу найрагчид.

- Монгол зурагийн ухааныг хөгжүүлж, алдар нэрээ мөнхөлсөн нэрт зураачид, уран барималчид.

- Орчин үеийн хөгжимийн зохиолыг үндэслэгч хөгжимийн их зохиолчид, монгол арадын туульсийн зохиолыг хөгжүүлж эртний туульсыг өблүүлэхэд их амжилт гаргасан туульчид

Өндөр шалгуураар эдгээр 100 хүнийг сонгож энэхүү бүтээлийг туурбисан болно. Монголын тусгаар тогтнол, хэл соёл, түүхийн төлөө энэ нас амьдралаа зориулсан үе үеийн шилдэгийн шилдэг хаан, өрлүг баатар, эрдэмтэн мэргэдийн тухай ном болно.

Монгол хүний дайчин зориг, оюун ухаан өндөр бөгөөд монгол хүн бүр өвөрмөц намтар түүхээ зуран үлдээж тухайн цаг үедээ амьдарч Монгол нутагаа хамгаалж, эх түүхээ бүтээлцэсээр ирсэн юм. Энэхүү номон дээр монголчуудын түүхийг бүтээгчид, нүүдэлчин арад түмэний оюун санааг бүтээгчидийн тухай үгүүлэх болно.

Монголчуудын алдар суут өвөг дээдэсийн минь нутагаа хамгаалж, дэлхийн соёл, улус төр, цэрэг, шинжилэх ухааны түүхэн дээр тодорч гарсан эртний өвөг дээдэсийг минь суу алдар мөнх орших болтугай.

Дөш.Б.М.

Монголын 100 суут хүний товч тобчиан

№ Зураг Нэр Name цаг үе Тайлбар Уг гарбали Улус, аймаг

1 Чинггис хаган Chinggis khagan (Chinggis khan; Chinggis qagan) (1162 – 1227) Их Монголын эзэнт улусын Их хаган, Монголын тулгур төрийг үндэслэгч, төрийн аугаа их зүтгэлтэн, суут их өрлөг, Дэлхийн хоёр дахь мянганы суут хүмүүн, Хиад Боржигин Их Монгол улус

2 Модун шанюй Modun Shanyu (Mao-Tun shanyu) (НТӨ 234 – НТӨ 174 ) Монгол аймагийн анханы төрт улус Хүннү гүрэнийг үндэслэгч, Хүннүгийн их шанюй, нүүдэлчидийн төрийн их бодлоготон, цэрэгийн суут их өрлүг Хүн / Сюйлйанди Хүннү улус

3 Таншихуай багатур хаган Tanshihuai khagan (133-181) Сианби (Сүмбэ) улусыг үндэслэн байгуулагч, суут их өрлүг Сйанби (Сүмбэ)/ Сүхэ Сианби улус (Сүмбэ улус)

4 Хубилай хаган Khubilai Khagan (Khubilai Khan; Kublai khan) (1215 – 1294) Их Монголын эзэнт улусын Их хаган, Монголын Хөхэ Юан гүрэнийг үндэслэгч, байлдан дагуулагч, цэрэгийн суут зүтгэлтэн Хиад Боржигин Хөхэ улус (Юан улус)

5 Сүбэдэй багатур Subedei bagatur (1176 – 1248/1266) Монголын суут өрлүг цэрэг ба дайн-байлдааны Дэлхийн аугаа зохион байгуулагч Жарчиуд урианхай Их Монгол улус

6 Өгэдэй хаган Ögedei khagan (Ögedei khan; Ögödei khagan) (1186 – 1241) Их Монголын эзэнт улусын Их хаган, төр ба цэрэгийн суут зүтгэлтэн, дэлхий дахиныг төвшитгөн тохинуулагч Хиад Боржигин Их Монгол улус

7 Их тоочи Шарайд Минггату (Мянгат эрдэмтэн) Minggatu Sharaid (Myangat Sharaid) (1692 – 1764) Суут их тоочи, мянганы аугаа эрдэмтэн, нэрт одон оронч, зурхайч Шарайд (Цахар) Өбөр Монгол

8 Аттила хаган Attila khagan (Attila khan; Adila khan; Ezel khan) (406 – 453) Хүн гүрэний их хаган, аугаа байлдан дагуулагч, цэрэгийн суут өрлүг Хүннү / Хуйан Хүн улус

9 Бату хаган Batu khagan (Batu khan) (1205 – 1255) Алтан Орду улусыг үндэслэгч, Алтан Орду улусын хаган, суут их өрлүг Хиад Боржигин Алтан Орду улус

10 “Доголон” Тэмүр гүр-хаган Temur gür-khagan (Dogulаng Temur gür-khan; Timur khan; Gur Emir Tamerlane) (1336 – 1405) Тэмүрийн Хагант Улусыг үндэслэгч, Аугаа байлдан дагуулагч, цэрэгийн суут их өрлүг Барулас Тэмүрийн улус

11 Шулугун хаган Shulugun khagan (Shulugun khan; Jarun khan; Shelün khagan) (366 – 410) Их Нирун улусын хаган, цэрэгийн суут өрлүг, төрийн нэрт зүтгэлтэн Нирун монгол / Хийан Их Нирун улус

12 Еншөөбүү Б.Ренчин Yenshööbüü Renchin (Yenshööbuu Rinchin; Yenshööbuu Renchin Byambaev) (1905 – 1977) Монголын суут их эрдэмтэн, Арадын билиг зүйч, их зохиолч Еншөөбүү Монгол улус

13 Мөнгхэ хаган Möngke khagan (Möngkhe khan; Möngkhe qagan) (1208-1258) Их Монголын эзэнт улусын Их хаган, байлдан дагуулагч, цэрэгийн суут өрлүг, нэрт тооч Хиад Боржигин Их Монгол улус

14 Бабур хаган Babur khagan (Babur khan; Zagir ud-din Muhammad Babur khan) (1483 – 1530) Их Могол Улусыг үндэслэгч хаган, цэрэгийн суут их өрлүг Барулас Их Могол улус

15 Тунгалаг цоржи Агваанбалдан Agvang-Baldan chorji (Tunggalag chorji Agvang-Baldan, Khüree Tsorzh Agvaanbaldan) (1797 – 1864) Суут их гүн ухаантан, суут эрдэмтэн, их зохиолч, яруу найрагч Халха Халха Монгол

16 Елюй Абаужи хаган (Елюй Амбагян хаган) Yelü Abaoji khagan (Yelü Abaoji khan; Ambagyan khan) (872 – 926) Монголын Хитан улусыг үндэслэгч, Хитан улусын Их хаган, цэрэгийн суут их өрлөг, төрийн их бодлоготон Хитан / Елюй Хитан улус

17 Хүлэгү ил-хаган Hülegü il-khagan (Hülegü khan; Hulegu khan; Hulagu khan; ülegü ilkhan) (1217 – 1265) Монголын Ил хагант улусыг үндэслэгч, суут их өрлөг Хиад Боржигин Ил хаадын улус

18 Бату-Мөнгхэ Даян хаган Batu-Möngkhe Dayan khagan (Batu-Möngkhe Dayan khan; Batu-Möngke Dayan khan) (1464 – 1517) Монголын Их хаган, төр-цэрэгийн их зүтгэлтэн Хиад Боржигин Нэгдүсэн Монгол улус

19 Баян хаган Bayan khagan (Bayan khan) (538? – 602) Нирун-Аварын хагант улусыг үндэслэгч, төрийн нэрт зүтгэлтэн, суут өрлөг Нирун монгол / Авар Нирун-Авар улус

20 Хабул хаган Khabul khagan (Khabul khan) (1084 – 1148) Монгол ханлиг улусыг үндэслэгч хаган, төрийн их зүтгэлтэн, цэрэгийн суут өрлүг Хиад Боржигин Хамаг Монггол улус

21 Хотохочин Эрдэни Багатур хунгтайжи Khotogochin Erdeni Bagatur khongtayiji (Khotokhochin Bagatur; Khotogochin Bagatur; Erdeni Batur; Baatar khungtayiji; Batur Qongtayiji) (1587 – 1663) Ойрадын Зүүнгарын хагант улусыг үндэслэгч, чорос аймагийн ноён тайши, “Их цааз” хуулийг зохиогч, төр-цэрэгийн их зүтгэлтэн Чорос Ойрад Монгол

22 Боржигин Нацагдоржи Borjigin Natsagdorji (Borjigin Dashi-dorjiyin Nachugdorji; Natsagdorzh; Nacogdorji; Nacagdorzhi; Natsokdordji) (1906 – 1937) Монголын орчин үеийн утга зохиолын үндэсийг тавигч, Их зохиолчи, суут их яруу найрагч Хиад Боржигин Монгол улус

23 Елюй Даши гүр-хаган Yelü Dashi gur-khan (Yeh-Lü Ta-Shih khan) (1087 – 1143) Хара Хитан улусыг үндэслэгч, гүр хаган, төр-цэрэгийн их зүтгэлтэн, их өрлүг Хитан / Елюй Хара Хитан улус

24 Халха-ийн Ханду-Доржи ноён (Чин ван Ханду-Доржи ноён) Khandu-Dorji noyan of the Khalkha (Mongol prince Chin wang Khandu-Dorji noyan) (1871 – 1915) Төр-цэрэгийн нэрт зүтгэлтэн, Монголын тусгаар тоготнол, эрх чөлөөний хувьсгалт хөдөлгөөний Их удирдагч Хиад Боржигин Монгол улус

25 Зэбэ ноён Zebe noyan (Jebe, Jebe noyan, Jebei noyan, Chepe, Chepei noyan) (1180 – 1225) Монголын суут их өрлүг багатур Бэсүд Их Монгол улус

26 Мандухай сэцэн хатун Mandukhai sechen khatun (Manduhai the Wise Queen) ( 1449 – 1526/1510) Төрийн нэрт зүтгэлтэн, сэцэн билэгт багатур, цэрэгийн их өрлүг, хатан зоригт хатун Түмэд / Энгүд Нэгдүсэн Монгол улус

27 Акбар хаган Akbar khagan (Akbar khan; Ikhe Akbar khan; Akbar khan the Great) (1542 – 1605) Их Могол улусын хаган, суут өрлөг, байлдан дагуулагч, төрийн их зүтгэлтэн Барулас Их Могол улус

28 Номун-гэрэл Чойжи-Одсэр бандида Nomun-gerel Choyiji-Odser bandida (Choiji-Odser bandida) (1250-1321) Монголын хэл бичигийн суут эрдэмтэн, яруу найрагч, гүн ухаантан Урианхай Хөхэ улус (Юан улус)

29 Мухулай ноён Muqulai noyan (Muqali, Goa Ong Muqulai, Goa Wang Muqulai, Mukhulai, Mukhulidai) (1169 – 1223) Өрлүг багатур, төрийн нэрт зүтгэлтэн, цэрэгийн суут өрлүг, цэрэг-байлдааны онолч Жалайр Их Монгол улус

30 Өндөр гэгээн Занабазар Öndör gegeen Zanabazar (Bogda geghen Zanabazar, Jibzundamba khutugtu, Jibcundamba khutughtu) (1636-1723) Монголын будда-ийн шашины тэргүүн, шашин-төрийн их зүтгэлтэн, нэрт эрдэмтэн, соён гэгээрүүлэгч, суут уран барималч Хиад Боржигин Халха Монгол

31 Хатан багатур Магсуржаб ноён Khatan bagatur Magsurjab noyan (1878 – 1927) Төр-цэрэгийн нэрт зүтгэлтэн, суут их өрлүг Хиад Боржигин Монгол улус

32 Баян өрлүг Bayan örlüg (Bayan of the Baarin, Bayan chingsang) (1236 – 1295) Монголын суут Их Өрлүг, нэрт яруу найрагч Баарин Их Монгол улус

33 Үлүг бэхи хан Ulugh Bekhi khan (Ulugh Beg khan, Muhammed Taragai Ulugh Beg) (1394 – 1449) Одон ороны судлалын суут эрдэмтэн, их тооч, төрийн нэрт зүтгэлтэн Барулас Тэмүрийн улус

34 Галдан Бошогту хаган Galdan boshogtu khagan (Galdan boshogtu khan; Galdan boshugtu khan) (1632/44 – 1697) Зүүнгар улусын хаган, суут их өрлүг, төр ба шажины нэрт зүтгэлтэн Чорос Ойрад Монгол

35 Хөхэ-Тэмүр өрлүг Köke-Temür örlüg (Khökhe-Temür örlüg) (1328 – 1373) Монголын суут их өрлүг багатур, цэрэгийн их зүтгэлтэн Найман Хөхэ улус (Юан улус)

36 Агваанхайдав Agvaankhaidüb (Agvaankhaidav) (1779 – 1838) Будда-ийн шашины гүн ухаантан, суут эрдэмтэн, зохиолч, нэрт соён гэгээрүүлэгч, шашиныг шинэтгэгч Халха Халха Монгол

37 Түмэдийн Алтан хан Altan khan (Altan khan of the Tumed Mongols) (1507 – 1582) Төрийн их зүтгэлтэн, суут их өрлөг, будда-ийн шашиныг дэлгэрүүлэгч Хиад Боржигин Нэгдүсэн Монгол улус

38 Хатагин Дамдинсүрэн Khatagin Damdinsürüng (Khatagin Damdinsüren, Tsendyin DAMDINSUREN) (1908 – 1986) Суут их эрдэмтэн, зохиолч, яруу найрагч, бичигийн их эрдэмтэн, судлаач Хатиган Монгол улус

39 Гүүши хан Төрү-байху Güshi khan Törü-Baikhu (Güshri khan Törü-Baikhu) (1582 – 1654) Монголын Хошуудын хант улусыг үндэслэгч, төр-цэрэгийн их зүтгэлтэн, их өрлүг Хиад Боржигин Хөхэ нуурын Монгол

40 Хотохойдын шадар ноён Чинггүнжаб Chinggunjab noyan (Chinggunjab shidar noyan of the Khotokhoids) (1710 – 1757) Төрийн зүтгэлтэн, цэрэгийн нэрт өрлүг, тусгаар тогтнолын төлөө цуцашгүй тэмцэгч, хатан зоригт эх оронч баатур Хиад Боржигин Халха Монгол

41 Тоба Шэгүй хаган Tuoba Shegüi khagan (Tuoba Gui khan) (371-409) Тоба Вэй улусыг үндэслэгч, Тоба улусын хаган, их өрлүг, төрийн их зүтгэлтэн Тоба Сяньби нарын Тоба Вэй улус

42 Сайжин Данзан (Сайжин Солийн Данзан) Saijin Danzan (Sayijin Danjin, Soliyin Danzan) (1883 – 1924) Төрийн нэрт зүтгэлтэн, Арадын хубисгалын их удирдагч Өөлэд Монгол улус

43 Д.Бодоо (Догсомын Бодоо) D.Bodoo (Dogsomiin Bodoo) (1885 – 1922) Төрийн нэрт зүтгэлтэн, Арадын хубисгалын их удирдагч, зохиолч, яруу найрагч Халха Монгол улус

44 Гоби-ийн Ноён хутугту Данзанравжаа Noyan khutugtu Danjin-Rabjai (Gobi Noyan khutugtu Danzan Ravjaa) (1803 – 1856) Монголын их соён гэгээрүүлэгч, их яруу найрагч, гүн ухаантан, төр, шашин, нийгэм, урлаг, соёлын нэрт зүтгэлтэн Хатагин Халха Монгол

45 Хара Хула хан Khara Khula khan (1568 – 1634) Зүүнгарын хагант улусыг үндэслэгч, төр-цэрэгийн нэрт зүтгэлтэн Чорос Халимаг Монгол

46 Зая Бандида Намхайжамцо Zay-a Bandida Namkhai-Jamchu (Zay-a Bandida Namqayi-jamsu, Zaya Bandida Ogtorguin Dalai; Zaya Pandita; Zaya Bandida Namkhai-zhamts) (1599 – 1662) Бичигийн их эрдэмтэн, гүн ухаантан, зохиолч, яруу найрагч, шашин ба төрийн нэрт зүтгэлтэн Хошууд Ойрад Монгол

47 Сүхэ багатур өрлүг Sukhe Bagatur örlüg (Sukhe-Batur örlüg; Suke-Batur örlüg) (1892/1893 – 1923) Арадын журамт цэрэгийн их өрлүг, нэрт хувьсгалч, улус төрийн зүтгэлтэн Халха Монгол улус

48 Халха-ийн цөхүр Түмэнхэн Цогту ноён (Цогту хунгтайжи) Chogtu chökhür noyan of the Khalkha (Chogtu khan, Tumenkhen Chogtu khong tayiji, Chogtu khong tayiji, Chogtu tayiji, Tsogtu tayiji) (1581-1637) Халха-ийн их багатур, эх оронч, төр-цэрэгийн нэрт зүтгэлтэн, их яруу найрагч Хиад Боржигин Халха Монгол

49 Хөө өрлүг хан Khö örlüg khagan (Khö örlüg khan of the Torguds) (1570? – 1644) Халимаг Монголын ханлиг улусыг үндэслэгч, төр-цэрэгийн их зүтгэлтэн, их өрлүг Торгууд Ойрад Монгол

50 Боржигин Инжаннаши (Ванчинбалын Инжаннаши) Borjigin Injannashi (Borjigin Injannashi tayiji; Injanasi, Inzhannashi; Yinzhannaxi) (1837 – 1892) Их сударч, нэрт түүхч, зохиолч, бичигийн суут эрдэмтэн, уран зураач, гүн ухаантан Боржигин (Харачин / Түмэд) Өбөр Монгол

51 Манглай багатур Дамдинсүрэн (Дамдинсүрүнг) Manglai bagatur Damdinsürüng (Manglai baatur Damdinsürüng) (1871 – 1921) Суут их өрлөг, тусгаар тогтнолын төлөө цуцашгүй тэмцэгч, төрийн нэрт зүтгэлтэн, яруу найрагч Барга Монгол улус

52 Цахар гэбши Лувсанчүлтэм Chakhar gebshi Lubsang-chültim (Tsakhar gebshi Lubsan-chültem, Chaqar gebshi) (1740 – 1810) Анагаах ухааны суут эрдэмтэн, одон оронч, зурхайч, гүн ухаантан, зохиолч, яруу найрагч, их бичигийн эрдэмтэн лама Ордосын Уйгуд / Цахар Өбөр Монгол

53 Эсин тайши хаган Esin taishi khagan (Esen taishi khan) (1407 – 1455 ) Монголын хаган, суут өрлүг Чорос Ойрад Монгол

54 Чойбалсан өрлүг Choibalsang örlüg (Choibalsan örlüg) (1895 – 1952) Төр-цэрэгийн нэрт зүтгэлтэн, их өрлүг, хувьсгалч, тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэгч, Их Монголын төлөөхи их зүтгэлтэн Дагуур Монгол Монгол улус

55 Сүмбэ хамба Ишбалжир Sumbe Khambo Ishbaljir (Sumbe khambo Ishbalzhir, batud Ishbaljir, Erdeni bandida Sumbe Khambo Ishbaljir) (1704—1788 он) Суут эрдэмтэн, одон оронч, зурхайч, гүн ухаантан, нэрт түүхч, зохиолч, анагаах ухааны их эрдэмтэн Ойрад / Баатуд Хөхэ нуурын Монгол

56 Их яруу найрагч Явуухулан (Бэгзийн Явуухулан) Ibaukhulan (Great poemer Ibaukhulan, Iavuukhulan, Yabuuqulan, Begziin Iabuukhulan) (1929 – 1982) Дорно-ийн их яруу найрагч, нийгэм соёлын нэрт зүтгэлтэн Халха Монгол улус

57 Хасан ил-хаган Ghazan il-khagan (Ghazan il-khan; Khasan khan; Ghasan khan) (1271 – 1304) Илхаадын улусын Ил-хаган, төр-цэрэгийн их зүтгэлтэн, нэрт эрдэмтэн, гүн ухаантан Хиад Боржигин Ил хаадын улус

58 Ойрадын Амурсанаа хаган Amursanaa khagan (Amursana noyan; Amursanaa noyan; Amursanaa baatur) (1718 – 1757) Ойрадын хаган, Их өрлүг, тусгаар тогтнолын төлөө цогтой тэмцэгч Хиад Боржигин Ойрад Монгол

59 Л.Мөрдоржи (Лувсанжамба-ийн Мөрдоржи) Great composer Mördorji (Luvsanjamba Mördorji, Mürdorji) (1919 – 1996) Монголын суут их хөгжимийн зохиолч Халха Монгол улус

60 Эфтал хаган Hephthal khagan (Hephthal khagan) (400? – 455?) Цагаан Хүн нарын Эфталит улусыг үндэслэгч, төр-цэрэгийн их зүтгэлтэн Цагаан Хүн Цагаан хүн нарын Эфталит улус

61 Тохтамиш хаган Tokhtamysh khagan (Toqtamysh, Toqtamış, Toqtamıs, Toktamys, Tuqtamıs khan) (1350 – 1406) Алтан орду улусын хаган, төр-цэрэг их зүтгэлтэн, суут өрлүг Хиад Боржигин Алтан Орду улус

62 Ногай хан Nogai khan (Kara Nogai noyan) (1225 -1299) Монголын суут өрлүг жанжин, Алтан Орду улусын төр, цэрэгийн нэрт зүтгэлтэн Хиад Боржигин Алтан Орду улус

63 Тугтан Цэдэнбал (Юмжаагийн Цэдэнбал) Tugtan Tsedenbal (Yumjaagiin Tsedenbal) (1916 – 1991) Төрийн их зүтгэлтэн, эв хамт-нийгэм журамын сурталын үеийн удирдагч Дөрбэд Монгол улус

64 Түмэн засагту хаган Tümen jasagtu khagan (Tümen jasaghtu khan) (1539 - 1592) Монголын Их хаган, төр-цэрэгийн нэрт зүтгэлтэн Хиад Боржигин Нэгдүсэн Монгол улус

65 Шарайд Жамсараны Цэвээн (Цэвээн Жамсарано) Sharaid Tseveng (Sharaid Tsebeng, Sharaid Tseveen, Teveen Jamsarano, Teveen Jamtsarano, Teveen Jamsaranov) (1880 – 1942) Их эрдэмтэн, нэрт соён гэгээрүүлэгч, төрийн зүтгэлтэн, Монголын тусгаар тогтнол ба эрх чөлөөний төлөө цогтой тэмцэгч, нэрт түүхч, сурган хүмүүжүүлэгч, гүн ухаантан, нармай монголын үзэл санааны их онолч Хори Буриад Буриад Монгол/Монгол улус

66 Абатай сайн хан Abatai sain khan (1534 - 1586) Төр-цэрэгийн нэрт зүтгэлтэн, будда-ийн шашиныг дэлгэрүүлэгч Хиад Боржигин Халха Монгол

67 Цагаан тэмээтү Чойном (Рэнчиний Чойном) Chagan temegetu Choinom (Chagan temeetu Choinom, Renchinii Choinom) (1936 – 1979) Монголын суут их яруу найрагч, нэрт зохиолч, монголын түүх ба соёлыг магтан дуулагч Халха Монгол улус

68 Өсө-бэхи хаган Ösö-bekhi khagan (Ösö-bekhi khan; Özbeg khan; Üzbeg khan; Uzbeg khan) (1282 - 1341) Алтан Орду улусын хаган, төр-цэрэгийн нэрт зүтгэлтэн Хиад Боржигин Алтан Орду улус

69 Хаши Хэрэй хан Haci Giray khan (Khaci Kherei khan; Melek Haci Geray khan) (1410 – 1466) Монголын ханлиг Крым Орду улусыг үндэслэгч, Алтан Орду улусын төрийн их зүтгэлтэн Хиад Боржигин Алтан Орду улус

70 Лама-ийн гэгээн Лувсанданзанжанцан Lama gegeen Lubsang-Danjin-Jangchan (Lama gegeen Lubsandanzanjantsan, Saint Lama Lubsandanzanzhantsan) (1639-1703) Суут эрдэмтэн, шашины нэрт зүтгэлтэн, одон оронч, их зурхайч, оточи Хиад Боржигин Халха Монгол

71 Хөбдүүд Зориг (Санжаасүрэнгийн Зориг) Khöbdüüd Zorig (Köbdüd Zorig, Köbdüd Zorig, Sanjaasurengiin Zorig) (1962 - 1998) Төрийн нэрт зүтгэлтэн, Арадчилсан хөдөлгөөний Их удирдагч Хори Буриад Монгол улус

72 Гүюг хаган Güyüg khagan (Güyük khan; Guyug khan; Khükhüg khan; Khükheg khan) (1206 – 1248) Их Монголын эзэнт улусын Их хаган, төрийн их зүтгэлтэн Хиад Боржигин Их Монгол улус

73 Галдамаа багатур Galdamaа bagatur (Khoshuds’ noyan Galdama bagatur) (1635 – 1667) Ойрадын төрийн нэрт зүтгэлтэн, суут өрлүг Хиад Боржигин Ойрад Монгол

74 Муюунхуй Жологуй шанюй Muyun-Khui Jologui shanyu (Murong Hui shanui) (269 – 333) Муюн улусыг сэргээн байгуулагч, Их шанюй, их өрлүг, төрийн их зүтгэлтэн Муюн Сйанби нарын Моюун улус

75 Сайн ноён хан Намнансүрэн Sayin noyan khan Namnansürüng (Sayin noyan khan Namnansüren of the Khalkha) (1878 – 1919) Төрийн их зүтгэлтэн, тусгаар тогтнол ба эрх чөлөөний төлөө цогтой тэмцэгч Хиад Боржигин Монгол улус

76 Татар хаган Tatar khagan (Tatar khan; Yüjiülü Datan khan) (380-аас - 429) Их Нирун улусын хаган, төрийн нэрт зүтгэлтэн, их өрлүг Нирун монгол / Хийан Их Нирун улус

77 Халха-ийн Зая бандида Лубсанпэринлэй Zaya Bandida Lubsang-Perinlei (Zay-a Bandida; Zaya Pandita Lubsan-Perinlei og the Khalkha) (1642 - 1715) Будда-ийн шашины нэрт зүтгэлтэн, гүн ухаантан, их эрдэмтэн, оточи, зохиолч, түүхч, яруу найрагч, соён гэгээрүүлэгч Халха Халха Монгол

78 Аюухи хан Ayuki khan (Ayukhi khan of the Torguds; Ayuka khan of the Kalmyks) (1642 – 1724) Халимаг Монголын ханлиг улусын хан, төр-цэрэгийн их зүтгэлтэн, их өрлүг Торгууд Халимаг Монгол

79 Галзууд Агваанлувсан лхарамба (Агваан Доржиев) Galzut Agvang-Lubsang (Agvang Dorjiev; Agvang Dorzhiev) (1853-1938) Буриад Монголын шашины их зүтгэлтэн, улус төрийн нэрт зүтгэлтэн, бичигийн их эрдэмтэн, яруу найрагч, соён гэгээрүүлэгч Хори Буриад Буриад Монгол

80 Хүчүм хан Küchüm khan (Kuchum khan; Khüchün khan) (1530 – 1605) Монголын Шибэрийн хант улусын хан, их өрлүг Хиад Боржигин Алтан Орду улус

81 Хэбэх хаган Kebek khagan (Kebek khan) (1278 – 1326) Цагаадайн улусын хаган, төр-цэрэгийн нэрт зүтгэлтэн Хиад Боржигин Цагаадайн улус

82 Сорхугтани бэхи хатун Sorghaghtani beki khatun (Sorkhogtani bekhi, Sorkhokhtani bekhi khatun) ( 1198 – 1252) Монголын тулгар төрийн нэрт зүтгэлтэн, ухаант хатун, соён гэгээрүүлэгч Хэрэйд Их Монгол улус

83 Халха-ийн их оточи “Лүнгриг” Дандар маарамба Löngrig Dandar maaramba (Lüngrig Dandar, Lonrig Dandar, a famous physician of traditional Mongolian medicine) (1831 – 1920) Анагаах ухааны их оточи эрдэмтэн, маарамба, эм зүйч, гүн ухаантан, яруу найрагч, зохиолч Халха Халха Монгол

84 Хотохойдын Алтан хан Шолой Убаши Хунгтайжи Altan khan Ubasi khong-tayiji of the Khotokhoid (Ubasi khong-tayiji, Altan khan of the Khalkha; Khotogoid) (1567 – 1627) Хотохойдын ханлигийг үндэслэгч, төр-цэрэгийн их зүтгэлтэн Хиад Боржигин Халха Монгол

85 Агваандандар Agvang-Dandar (Agvaandandar, Alasha Lkharamba Agvan-Dandar) (1759 – 1842) Суут гүн ухаантан, нэрт зохиолч, яруу найрагч, хэл шинжилэлийн их эрдэмтэн Хойд Өбөр Монгол

86 Мэнгли Хэрэй хан Mengli Giray khan (1440 – 1515) Монголын ханлиг Крым Орду улусыг үндэслэгч, Алтан Орду улусын төрийн их зүтгэлтэн Хиад Боржигин Алтан Орду улус

87 “Марзан” Шарав (“Марзанг” Шираб) Marzang Shirab (Marzan Sharav) (1869-1939) Их зураач, орчин үеийн уран зурагийн үндэслэгч Халха /Олхонуд Монгол улус

88 Ишданзанванжил Ishdanzanvanjil (Ish-danjin-vangjil) (1854 – 1907) Их эрдэмтэн, зохиолч, яруу найрагч, алдарт оточи эмч, соён гэгээрүүлэгч Цахар Өбөр Монгол

89 Тогтаху-төрү ноён (Тогтохтөр ноён, То ван) Togtakhu-törü noyan (Togtakhu-törü noyan prince of the Khalkha; To wang) (1797 – 1887) Төрийн нэрт зүтгэлтэн, Их соён гэгээрүүлэгч, эдийн засагийн шинэтгэгч Хиад Боржигин Халха Монгол

90 Шихихутуг Shikhi-Khutug noyan (Shiqe-qutug; Shikhi-khutag of the Tatar) (1194 – 1276 ) Төрийн их заргачи, хууль цаазын зарчимыг үндэслэгч Татар Их Монгол улус

91 Йэлү Чуцай Yelü Chucai (Yeh-lü Chu-tsai; Yeh-Lu Ch'u-Ts'ai, Urtu Saqaltu) (1190 – 1243) Төрийн нэрт зүтгэлтэн, гүн ухаантан, их эрдэмтэн, яруу найрагч Хитан / Йэлү Их Монгол улус

92 Баядын их туульчи Парчин Parchin of the Bayads (1855 – 1926 ) Их туульчи, нүүдэлчидийн соёлыг дэлгэрүүлэгч Баяд Халха Монгол

93 Халимагийн их туульчи Элээн Овла Eleen Ovla of the Kalmyks (Eleen Ovla of the Durbeds; Eela Ovlaa) (1857 – 1920) Их туульчи, нүүдэлчидийн соёлыг дэлгэрүүлэгч Дөрбэд Халимаг Монгол

94 Мухаммэд Шэйбани хан Muhammad Shaybani khan (1451 – 1510) Өзбэгийн хант улусыг үндэслэгч, Алтан Орду улусын төрийн их зүтгэлтэн, яруу найрагч Хиад Боржигин Алтан Орду улус

95 Гахан Абага нар Хөхөлтийн Даваа Khökhöltyin Davaa (Gakhan-Abaga nar Khökhöltyin Davaa; Khökhöldein Davaa; Kököltin Davaa) (1922 – 2006) Халимагийн их яруу найрагч Дөрбэд/ Торгууд Халимаг Монгол

96 Чорос Гүркин Айдарда Choros Gürkin Aidarda (Choros Gurkin Aidarda) (1870 – 1937) Ойрадын их зураач, төрийн нэрт зүтгэлтэн, шашины сурталтан, яруу найрагч Чорос Алтайн Ойрад/ Цагаан Ойрад

97 Монгуш Буян-бадараху Mongush Buyan-Badarakhu (Mongush Buyan-Badyrgy) (1892 – 1932) Тува Урианхайн төрийн их зүтгэлтэн, нэрт яруу найрагч Тува Урианхай Урианхайн хязгаар/ Тува улус

98 Тугухун хаган Tugukhun khagan (Tuyuhun khan) (250?-317) Тугухун улусыг үндэслэн байгуулагч, хаган, их өрлүг, төрийн их зүтгэлтэн Муюн Тугухун улус

99 Өлзийтийн Дондог Öljeyitü Dondog (Dondok Üljeyitüev) (1936 – 1972) Буриад Монголын их яруу найрагч Хори Буриад Буриад Монгол

100 Далай Лама Ёндон-Жамцо Далай-Эрдэни Dalai Lama Yondan-Jamtso Dalai-Erdeni (Dalai Lama Yonten Gyatso, Yon-tan Rgyamtso, Dalai Lama IV Yondon-jamsu) (1589 – 1616) Будда-ийн шашины тэргүүн, шашины нэрт зүтгэлтэн Хиад Боржигин Өбөр Монгол/ Түмэд аймаг

ХАВСРАЛТ

Хавсралт (Суут хүмүүсийн тухай)

1. Цаг хугацааны ангилал

№	Он	Хүний тоо
1	МЭӨ III - МЭ VI зуун	10
2	VII - XII зуун	3
3	XIII зуун	16
4	XIV зуун	6
5	XV зуун	6
6	XVI зуун	7
7	XVII зуун	14
8	XVIII зуун	5
9	XIX зуун	10
10	XX зуун	23
	Бүгд	100

2. Улус, бүс нутагийн ангилал

№	Улус	хүний тоо
1	Хүннү улус	1
2	Хүн улус	1
3	Цагаан хүннү улус	1
4	Сйанби улус (Сүмбэ улус), Тугухун, Муюн, Тоба	4
5	Их Нирун улус	2
6	Авар улус	1
7	Хитан улус	1
8	Хара Хитан улус	1
9	Хамаг Монгол улус	1
10	Их Монгол улус	11
11	Алтан Орду улус	8
12	Юан Улус (Хөхэ улус)	3
13	Цагадайн улус	1
14	Ил хаадын улус	2
15	Төмөрийн улус	2
16	Их Могол улус	2
17	Нэгдсэн Монгол улус	4
18	Ар Монгол/Халха Монгол	13
19	Өбөр Монгол	6
20	Ойрад Монгол /Зүүнгар улус	7
21	Буриад Монгол	3
22	Халимаг Монгол	4
23	Хөхэ нуурын Монгол	2
24	Урианхайн хязгаар (Тува улус)	1
25	Алтайн хязгаар (Цагаан ойрад)	1
26	Монгол улус (Гадаад Монгол;БНМАУ)	17
	БҮГД	100

3. Үйл хэрэгийн салбарын ангилал

№	Үйл ажиллагааны салбар	Хүний тоо
1	Улус төр, цэрэгийн зүтгэлтэн	67
	Хаган, тэргүүлэгчи	43
	Өрлүг, баатур, цэрэгийн тэргүүлэгчи	12
	Төрийн зүтгэлтэн, төрийн тэргүүн	12
2	Эрдэмтэн	10
3	Гүн ухаантан, шашины зүтгэлтэн	11
4	Зохиолч, яруу найрагч	7
5	Урлагийн зүтгэлтэн, зураач, хөгжимийн зохиолч, туульчи	5
	Зураач	2
	Хөгжимийн зохиолч	1
	Туулич	2
	Бүгд	100

№	Бусад сонирхолтой үзүүлэлт	хүний тоо
1	Монголын хаган, цэрэгийн өрлүг, шажины зүтгэлтэн, гүн ухаантан, эрдэмтэн нар яруу бичидэг бөгөөд зохиолчи яруу найрагчи нартай нийлээд яруу найрагчи суут хүн	37
2	Хиадын Боржигин обогоос төрсөн суут хүн	36
2	Чорос обогоос төрсөн суут хүн	6

“Монгголын зуун суут хүн” (mong; Monggol-un jagun suutu khumun, eng; The most influential 100 persons in Mongolian history)

Б.М.Дөш-ийн туурбисан "Монголын 100 суут хүн" номноос;

Монголын 100 суут хүн

1. Чинггис хаган (Chinggis khagan)
2. Багатур Модун шанюй (Bagatur Mao-Tun chanyu)
3. Таншихуай багатур хаган (Tanshihuai khagan)
4. Хубилай хаган (Khubilai Khagan)
5. Сүбэдэй багатур (Subedei bagatur)
6. Өгэдэй хаган (Ögedei khagan)
7. Шарайд Минггату (Minggatu Sharaid)
8. Аттила хаган (Attila khagan)
9. Бату хаган (Batu khan)
10. “Доголон” Тэмүр гүр-хаган (Temur gur-khagan; Gur Emir Tamerlane)
11. Шулугун хаган (Shulugun khagan)
12. Еншөөбүү Ренчин (Yenshööbüü Renchin)
13. Мөнгхэ хаган (Möngke khagan)
14. Бабур хаган (Babur khan)
15. Тунгалаг цоржи Агваанбалдан (Agvang-Baldan chorji)
16. Елюй Абаужи хаган (Yelü Abaoji khagan)
17. Хүлэгү ил-хаган (Hülegü il-khan)
18. Бату-Мөнгхэ Даян хаган (Batu-Möngkhe Dayan khagan)
19. Баян хаган (Bayan khagan)
20. Хабул хаган (Khabul khagan)
21. Хотохочин Эрдэни Багатур Хунгтайжи (Khotogochin Erdeni Bagatur khongtayiji)
22. Боржигин Д.Нацагдоржи (Borjigin Natsagdorji)
23. Елюй Даши гүр-хаган (Yelü Dashi gur-khan)
24. Халха-ийн Ханду-Доржи ноён (Khandu-Dorji noyan of the Khalkha)
25. Зэбэ ноён (Jebe noyan)
26. Мандухай сэцэн хатун (Mandukhai sechen khatun)
27. Акбар хаган (Akbar khan)
28. Номун-гэрэл Чойжи-Одсэр бандида (Nomun-gerel Choyiji-Odser bandida)
29. Мухулай ноён (Muqulai noyan)
30. Өндөр гэгээн Занабазар (Öndör gegeen Zanabazar)
31. Хатан багатур Магсуржаб ноён (Khatan bagatur Magsurjab noyan)
32. Баян өрлүг (Bayan örlüg of the Baarin)
33. Үлүг бэхи хан (Ulugh Bekhi khan)
34. Галдан Бошогту хаган (Galdan boshogtu khagan)
35. Хөхэ-Тэмүр өрлүг (Köke-Temür örlüg)
36. Агваанхайдав (Agvaankhaidüb)
37. Түмэдийн Алтан хан (Altan khan of the Tumed Mongols)
38. Хатагин Дамдинсүрэн (Khatagin Damdinsürüng)
39. Гүүши хан Төрү-байху (Güshi khan Törü-Baikhu)
40. Хотохойдын шадар ноён Чинггүнжаб (Chinggunjab shidar noyan of the Khotokhoids)
41. Тоба Шэгүй хаган (Tuoba Shegüi khagan)
42. Сайжин Солийн Данзан (Sayijin Soliyin Danjin)
43. Догсомын Бодоо (Dogsomiin Bodoo)
44. Ноён хутугту Данзанрабжай (Noyan khutugtu Danjin-Rabjai)
45. Хара Хула хан (Khara Khula khan)
46. Зая Бандида Намхайжамцо (Zay-a Bandida Namkhai-Jamchu)
47. Сүхэ багатур өрлүг (Sukhe Bagatur örlüg)
48. Халха-ийн цөхүр Түмэнхэн Цогто хан (Chogtu chökhür noyan of the Khalkha)
49. Хөө өрлүг хан (Khö örlüg khan of the Torguds)
50. Боржигин Инжаннаши (Borjigin Injannashi)
51. Манглай багатур Дамдинсүрэн (Manglai bagatur Damdinsürüng)
52. Цахар гэбши Лувсанчүлтэм (Chakhar gebshi Lubsang-chültim)
53. Эсин тайши хаган (Esin taishi khagan)
54. Чойбалсан өрлүг (Choibalsang örlüg)
55. Сүмбэ хамба Ишбалжир (Sumbe Khambo Ishbaljir)
56. Бэгзийн Явуухулан (Begziin Ibaukhulan)
57. Хасан илэ-хаган (Ghazan ile-khagan)
58. Ойрадын Амурсанаа хаган (Amursanaa khagan)
59. Лувсанжамба-ийн Мөрдоржи (Great composer Mördorji Luvsanjamba)
60. Эфтал хаган (Hephthal khagan)
61. Тохтамиш хаган (Tokhtamysh khan)
62. Ногай хан (Nogai khan)
63. Тугтан Юмжаагийн Цэдэнбал (Tugtan Yumjaagiin Tsedenbal)
64. Түмэн засагту хаган (Tümen jasagtu khagan)
65. Шарайд Цэвээн (Sharaid Tseveng)
66. Абатай сайн хан (Abatai sain khan)
67. Цагаан тэмээтү Рэнчиний Чойном (Chagan temegetu Renchinii Choinom)
68. Өсө-бэхи хаган (Üzbeg khan)
69. Хаши Хэрэй хан (Haci Giray khan)
70. Лама-ийн гэгээн Лувсанданзанжанцан (Lama gegeen Lubsang-Danjin-Jangchan)
71. Хөбдүүд Санжаасүрэнгийн Зориг (Khöbdüüd Sanjaasurengiin Zorig)
72. Гүюг хаган (Güyüg khagan)
73. Галдамаа багатур (Galdamaа bagatur)
74. Муюунхуй Жологуй шанюй (Muyun-Khui Jologui chanyu)
75. Сайн ноён хан Намнансүрэн (Sayin noyan khan Namnansürüng)
76. Татар хаган (Tatar khagan)
77. Халха-ийн Зая бандида Лубсанпэринлэй (Zaya Bandida Lubsang-Perinlei)
78. Аюухи хан (Ayuki khan)
79. Галзууд Агваан-лувсан лхарамба (Galzut Agvang-Lubsang)
80. Хүчүм хан (Küchüm khan)
81. Хэбэх хаган (Kebek khan)
82. Сорхугтани бэхи хатун (Sorghaghtani beki khatun)
83. “Лүнгриг” Дандар маарамба (Löngrig Dandar maaramba)
84. Хотохойдын Алтан хан Шолой Убаши Хунгтайжи (Altan khan Ubasi khong-tayiji of the Khotokhoid)
85. Алаша лхарамба Агваандандар (Alasha Lkharamba Agvang-Dandar)
86. Мэнгли Хэрэй хан (Mengli Giray khan)
87. “Марзанг” Шираб (Marzang Shirab)
88. Ишданзанванжил (Ishe-danjinvangjil)
89. Тогтаху-төрү ноён (Togtakhu-törü noyan)
90. Шихи-Хутуг ноён (Shikhi-Khutug noyan of the Tatar)
91. Елюй Чуцай (Yeh-lü Chu-tsai)
92. Баядын их тууличи Парчин (Choros Parchin of the Bayads)
93. Халимагийн их тууличи Элээн Овла (Eleen Ovla of the Kalmyks)
94. Мухаммэд Шэйбани хан (Muhammad Shaybani khan)
95. Гахан Абага нар Хөхөлтийн Даваа (Gakhan-Abaga nar Khökhöltyin Davaa)
96. Чорос Гүркин Айдарда (Choros Gürkin Aidarda)
97. Монгуш Буян-бадараху (Mongush Buyan-Badarakhu)
98. Тугухун хаган (Tugukhun khan)
99. Өлзэйтү Дондог (Öljeyitü Dondog; Dondok Üljeyitüev)
100. Далай Лама Ёндон-Жамцо (Dalai Lama IV Yondan-Jamtso)

Бодонгууд Мягмарын Дөш нь могой жил (1977 онд) төрсөн, 2011 онд “Монголын их тобчиан” хэмээх 48.000 (дөчин найман мянган) мөр бүхүй шүлэгтэй түүх, яруу найрагийн томоохон хэмжээний сонгодог бүтээл, 2012 онд “Монголын 100 суут хүн” хэмээх түүх-намтарын ном туурбисан болно.

“Монголын 100 суут хүн” ном;

1 дүгээр дэвтэр; 1-510 дахь хуудас (550 хуудас) 1-50 дахь хүн
2 дугаар дэвтэр; 511-950 дахь хуудас (440 хуудас) 51-100 дахь хүн

Баатар өвөг дээдэсийн аугаа түүх, монггол үндэстэний үзэл санаа, нүүдэлчидийн гүн ухаан, суут хүмүүсийн тухай “Монгголын зуун суут хүн” (mong; Monggol-un jagun suutu khumun, eng; The most influential 100 persons in Mongolian history) зохиолыг хүргэж байна.

GOGO.mn цахим сайтын Э-НОМ гэсэн булан дээр Түүх угсаатан зүйн номын хэсэг дээр “Монголын 100 суут хүн”, “Монголын их тобчиан” хоёр ном интернетээр худалдаалагдаж байна.

“Монголын их тобчиан” ном нь цаасан хэвлэлээр гарсан бол “Монголын 100 суут хүн” ном нь зөвхөн цахим хэлбэрээр борлуулагдаж байна. Цахим хэлбэрээр хямдаар борлуулж байна.

Холбоос:
http://book.gogo.mn/category.html?n=13

“Монголын Их Тобчиан” он дараалалын бичиг (Монголын сонгодог зохиол/ түүхийн ном) танилцуулга.

2012-01-24T01:36:00.001-08:00

1240 он. Монголын Нууц Тобчиан
2011 он. Монголын Их Тобчиан
Monggol-un yekhe tobciуan
The Great history of the Mongols
Монгголын их тобчиан
Хори буриадын ДӨШ (Бодонгууд Мягмарын ДӨШ)
Döshi of the Khori buriyat
(Khori Buriyadyin DÖSHI; Bodonguud Döshi)

Дөрвөд аймгийн товчоон

2012-01-19T22:51:00.001-08:00

Эргүнэ Хунаас гарахад батача(хаан) нь Хорилас овгийнхны Бөртчина бөгөөд тэр Хоомарал гэдэг хөвгүүнтэй билээ. Эцэг нь нас нөгчсөний дараа Хоомарал батача суув. Тэр нас нөгчсөний дараа түүний хөвгүүн Бэчин хианыг батача өргөмжлөв.
Бэчин Хиан гэдэг хүн таван хөвгүүнтэй. Эцэг эх нь хамгийн багыг нь ах нараас нь илүү хайрладаг. Ийнхүү эцэг нь үхэхдээ отгон хөвгүүнээ тэргүүн болгосугай гэж гэрээсэлсэн байжээ. Ард иргэд нь ч зөв хэмээн үзэж отгон хөвгүүн Хачи мэргэнийг тэргүүн өргөмжлөв. Үлдсэн дөрөв нь олныг: "Та нар бидний дотроос нэгийг тэргүүн болгох хэрэгтэй. Отгон дүүг тэргүүн болгохыг зөвшөөрөхгүй гэж ахин дахин шаардсанд ард түүнийг хайхарсангүй билээ. Тиймээс дөрвүүлээ ард олондоо гомдож жадын нутаг нүүж одов. Монголчууд дөр түвийг дөрөв гэнэ. Тэгээд тэднийг дөрвөд гэж нэрийдэв. Тэр дөрөв үхсэний дараа хөвгүүд нь үлдсэн садныхаа хажууд эргээд нүүж ирцгээв.

/Зүч хааны 12-р үеийн залгамжлагч Абалгази(1605.07.03-1664) хааны түрэг хэлээр туурвисан “Сэцлэгчдийн чуулганы намаа“ хэмээх түүхийн номноос/

Оросын Холбооны Улсын Халимагийн Бүгд Найрамдах Улс

2011-03-27T05:37:00.001-07:00

Оросын Холбооны Улсын Халимагийн Бүгд Найрамдах Улс нь үндсэн хуульт улс бөгөөд 329,000 (1990) хүн амтай, 76,150 км кв газар нутагтай ОХУ-ын Европын зүүн урд хэсэгт Каспийн тэнгисийн эрэг дээр оршдог. Нийслэл хот нь Элста (Элст – монгол үг) хот юм.

Газар нутаг ба Хүн амХалимаг Улс нь Каспийн тэнгисийн хойд нам дор газар өргөн хотгорт оршдог бөгөөд тал нутаг, цөлийн бүс нь өргөн уудам газар юм. Тогтмол, урсгал усгүй давстай нуурууд байдаг. Халимагууд нь адуу, үхэр, хонь, ямаа, тэмээ, цөөхөн тооны гахай өсгөж ба мал аж ахуй нь эдийн засгийн тэргүүлэх салбар болно. Мөн загас агнуур нь голлох байр эзэлнэ. өвлийн улаан буудай, эрдэнэ шиш, малын тэжээл ургуулах бөгөөд усжуулалттай газар тариалан эрхэлнэ. Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн, загас, байгалийн баялагийн үйлдвэрлэл нь аж үйлдвэрийн өсөлтөнд тэргүүлэх байр эзэлнэ. Хүн амын 45% нь Халимаг Монголчууд, 37% нь Оросууд болно. Буддизм болон Христийн шашин нь албан ёсны шашин юм. Тус Бүгд найрамдах улс нь 130 гишүүнтэй парламенттай.
Халимагууд бол Монгол хэлээр ярьдаг үндэстэн юм.

Түүх

Ойрад Монголчуудын хагас нүүдлийн аймаг Халимагууд нь Хятадын Турменстанаас Волга мөрний баруун тал нутаг руу 17-р зуунд нүүсэн байна. 1607 онд Ижил мєрєнд нvvдэллэн очсон Халимагууд 1655 онд Оросын хаанд элч илгээн тус улсын холбоотон нь болон суухаар тохирчээ. Тэд шарын шашин шvтдэг Зvvн гарын хаант улс, Монголчуудтай vргэлжийн харилцаатай байж єєрсдийн соёл, уламжлалаа тэр чигээр нь хадгалж vлдсэн євєрмєц хvмvvс юм. Халимагийн Аюук (1670-1724) хаан Петр I хаантай гэрээ байгуулан Оросын ємнєд хилийг Кавказынхан, Туркуудээс хамгаалах болсноор Оросын цэргийн гол холбоотон болов. Халимагууд зvгээр нэг Оросын харъяанд байсан жижиг угсаатан байсангvй 1681 онд Башкирыг Орост нэгтгэхэд, 1710 онд Туркын эсрэг дайнд, 1709 онд Шведтэй хийсэн Полтавын тулалдаанд, 1728 онд Персийн дайнд, 1786 онд Оросууд Кавказыг эзлэн авч Крымын хаант улсыг бут цохиход, 1910-1814 оны Орос-Францын дайнд (Ялангуяа алдарт Бородины тулалдаанд) тус тус Оросын гол холбоотон болж оролцож байжээ. Напелеон “Соёлт хvн тєрєлхтєн дайн байлдааны vед жигд цэмцгэр хувцас, ёслол тєгєлдєр жагсаал, нижгэр бємбєр гэх мэт цэргийн урлагийн соёлыг харуулах ёстой. Оросын армийн дунд хvн иддэг зэрлэгvvд байгаа ба тэдгээр махчдаас болж эр цэрэг ид хаваа vзvvлж чадахгvйд хvрч байна. Та тэр зэрлэгvvдийг турхирч араас нь Оросын армийн хvч чадал гэж хийрхэж буй нь инээдэмтэй хэрэг. Харин би тэр зэрлэгvvдтэй бус тантай, Оросуудтай тулалдахыг хvснэ” гэж Оросын хаан I Александр-т захидал илгээж байлаа. Энэ дайнд халимагийн Тvндэв, Цэрэнжав Баруун монголоос ирсэн Жамъян, Цэвэгжав нарын удирдсан Халимаг цэргvvд Оросын армийн бvрэлдхvvнд явж Австари хvртэл тулалдаж Оросын хаанаас их шан харамж авчээ. Иймээс их яруу найрагч А.С.Пушкин єєрийн шvлэгтээ “Талын нєхєр Халимаг” гэж онцлон тэмдэглэсэн байдаг. 1917 оны хувьсгалын дараа Халимагийн олон сурвалжтан, ноёдууд Франц, АНУ руу цагаачилсан бєгєєд Ижил мєрєндєє vлдэн єлсгєлєнд нэрвэгдсэн халимаг ах дvv нартаа 1922-1923 онд Монголын АЗГ-аас тусламж vзvvлж байсан тухай архивын мэдээ байдаг. Халимагууд нь одоо Астраханы губернд багтсан 10 аймаг, 150000 шахам хvнтэй Ойрадын Батут, Хэрэй, Дєрвєд, Хошууд, Харнуд, Тэлэнгит овог, яс орсон Автономит улс хэлбэрээр оршиж байна.
Гэвч Халимагууд нь Хаант Оросын хамжлага болсон. 1771 онд Волга мөрний зүүн хэсгийн 300,000 гаруй Халимаг Монголчууд нь Монгол нутаг руугаа тэмүүлэн буцаж нүүсэн бөгөөд эртний өст Орос, Казак, Киргизүүд замд нь дайрч, гуравны хоёрыг нь хяджээ. Оросын Волга мөрний баруун талын Халимаг Монголчууд Буддын шашинтай, хагас нүүдлийн амьдралтайгаа үлдсэн байна.
Халимаг гэдэг нь “Үлдэгдэл” гэсэн турк үг бөгөөд энэ нутагтаа үлдсэн хүмүүсийг үлдсэн хүмүүс гэсэн утгаар хэрэглэж, улмаар энэ нь улсын нэр болсон бололтой.
Халимагийн Автономит Муж нь 1920 онд байгуулагдсан; 1936 онд Автономит Бүгд Найрамдах Улс болсон. Дэлхийн 2-р дайны турш, Оростой хамтран Германтай байлдсан байна. 1943 онд 170,000 гаруй халимаг Монголчуудыг Сибирь лүү цөлсөн байна ба ингэснээр Халимагийн Бүгд Найрамдах Улсыг хүчингүй болгосон. 1956 онд Никита Хрущев нь Сталины цөллөгийн гэмт хэргийг буруушаасан. Дараа жил нь 6,000 гаруй халимагийг буцаж ирсэн. 1958 онд ЗСБНХУ-ын Халимагийн автономитийг дахин байгуулсан. 1992 оны 3-р сарын 31-нд Халимагийн Бүгд Найрамдах Улс байгуулагджээ. Халимаг Монголчууд 1990-ээд оны эхээр тусгаар тогтнохоор оролдсон боловч 1994 онд салан тусгаарлагчид өөрийн үзлээсээ татгалзжээ.

Тал нутгийн Нүүдэлчин Халимагууд Эх нутаг Монгол руугаа тэмүүлсэн түүх.

2011-03-27T05:36:00.000-07:00

1771 онд Орос ороныг хатан хаан Катарина удирдаж байх vед Волга мєрний эрэг дээр Халимагийн Монгол аймгуудын удирдагч нар чуулав. Хэдэн зууны турш энэ газар тэдний эзэмшил нутаг байсан авч, бага багаар Орос суурьшигчдад алдсаар байлаа. Халимагууд Тvвд, Монголд єргєнєєр тархсан Буддийн шашны Ламайзмын урсгалыг шvтдэг байв. Гэвч залуусыг нь Оросын христийн миссионерvvд эргvvлдэн, шашиндаа элсvvлэхээр чармайх болов. Бvслэгдэж, хавчигдаж, тал нутагтаа дураараа нvvж, сууж чадахаа больсон нь нvvдэлчдийг тэвчихийн аргагvй бухимдуулж байлаа. Хаа сайгvй маргаан, тулаан, тэмцэл єрнєж Халимаг тvмэн шаналан тvгшив.
Хэдэн шийдэмгий эрчvvд Тvвд, Монголыг эрхэндээ оруулаад байсан Манж руу очив. Манжийн хаан зєєлєн засаг, газар нутаг амлав. Тvvнчлэн: " та нар нутагтаа ирснээр дураараа нvvж сууж, бурхан шашнаа хэнээс ч айж эмээлгvйгээр чєлєєтэй шvтэх болно" гэж уламжлуулав. Халимаг ноёдод энэ л ганц гарц байв. Тэд гэр бvл, албат иргэд, бvхий л мал сvргээ аваад хуучин нутгаа тэмvvлэн зорихоор тохиров.
Халимагийн хан Манжийн хил хvртэл нvцгэн уудам тал, элчилгvй халуун цєлєєс бvрдэх олон зуун, хэдэн мянган км зам туулах учиртайг тvгшингvй тооцоолж байв. Yvнээс гадна тэдний замд алхам бvрт тааралдах эртний єст Башкир, Киргиз болон бусад нvvдэлчин аймгууд дайран довтлох нь тодорхой. Тvvнчлэн Орос гvрэн єєрсдийн харьяанаас бvхэл бvтэн нэг vндэстэнг бvхий л мал сvрэгтэй нь цуг зvгээр л тавиад явуулна гэж vгvй, Халимагуудын заналт дайсан Козакуудыг араас нь нэхvvлж, голтой бvхнийг нь хядуулах болно.
Ийм учир хуран цугласан халимаг ноёдод шийд гаргахад тун хvнд байлаа. Тэд єєрсдийн цорын ганц баялаг болох тал дvvрэн бэлчих мал сvргээ бахархан харж, тэдний мєєрєлдєх, майлалдах дууг таашаан сонсоно. Гэвч хэрэв энэ мал сvрэг vгvй болвол Халимаг тvмэн хэрхэн амьдрах вэ? Гэр бvрт хашхиралдан, уйлалдах бяцхан vрс нь єсєж томроод хэн болох вэ? Тэдэнд 2 л гарц байлаа: нэг бол хуучин нутгаа зорих эсвэл тэндээ vлдэж vндэстнийхээ хувьд мєхєх.
Хавчилт, шахалтаас залхсан ард тvмэн нутгаа хаяж нvvхээр шийдэв. Хvн тєрєлхтєний тvvхэнд гарсан єєр нэгэн алдартай нvvдэл бол Эксодус, Египетээс гарсан Еврей нарын нvvдэл юм. Мозесийн адилаар Халимагийн удирдагч ард тvмнээ уриалан дуудаж, нэг дvгээр сарын эхээр Волга мєрний эргээс хєдєлжээ.
Баруун Халмагчууд тохирсон дохиог сонсоогvй юу эсвэл гол гаталж чадсангvй юу мєрний нєгєє эрэгт vлдэж хоцорчээ. Хожим тэд Каспийн тэнгисийн орчим суурьшсан юм. Оросын хувьсгалаар цагаан хаанд vнэнч байж, тvvнийг дэмжсэнийхээ шийтгэлийг хатуу ширvvнээр амсчээ. Дэлхийн хоёр дугаар дайны vеээр ч тэднийг олноор нь устгажээ. Америкийн Нью Жерси болон бусад газар дvрвэгч Халимагууд цєєн тоогоор амьдарч байна. Мєн Оросын холбооны улсад Халимагийн улс оршин буй.
Зvvн Халимагчууд 300000 иргэдээ аван алс хол орших уугуул нутгаа зорин босов.Бэлтгэлээ сайтар базаасан байв. Халимагийн морьтон баатрууд дайран байлдах-, болон хамгаалан дагалдах- ангиудад хуваагдаж vvргээ хурдан, гавшгай, найдвартай биелvvлж байв. Ачаа хєсєг, эмэгтэйчvvл хvvхдvvдийг суулгасан уртаас урт тэмээн жингийн цувааг зарим нь хамгаалж байхад, бусад нь буу, сум хvрэх зайд явж гадны довтолгоог хамгаалан байлдаж байв. Оросуудаас зугтаж буйг нь саатуулах гэсэн хэн бvхнийг урьдаас нь довтолж устган сєнєєхєєр шилмэл эрчvvдээс бvрдсэн тусгай анги ч байгуулав.
Арын хамгаалалтынхан ард хоцорсон бvх євєлжєє, хээрын сууц, жижиг тосгодыг галдан шатааж vгvй хийв. 25000 квадрат км газарт нэг шєнийн дотор бєєн тvймэр асчээ.
Энэ мєчийг хvртэл Оросын харуулынхан Халимагуудын их нvvдлийн талаар юу ч мэдээгvй байв. Сандарч мэгдсэн Астраханы амбан захирагч чарга хєллєн энэ тухай мэдэгдэхээр биечлэн умардыг зорин хєдлєв. тэр єдєрт 300 майл газарыг туулан давхисаар, туйлдаа хvрч ядарсан амьтан хатан хааныхаа ємнє очжээ. Тэгээд эцсийн хvчээ шавхан байж хатан хаандаа бvхэл бvтэн нэг vндэстэн ганцхан шєнийн дотор зугтаад явчихсан итгэхийн аргагvй мэдээг хvргэжээ. Тэр дор нь хатан хаан генералуудаа цуглуулж, их цэрэг авч халимагийн хойноос мєрдєн хєєх, ямар ч vнээр хамаагvй нvvдлийг зогсоох, дvрвэгсдийг баривчлах, эсэргvvцвэл устгах тушаал єгчээ.
Зvvн тийш 500 орчим километрт Козакуудын амьдардаг Яик гол урсаж байв. Тэдгээр козакууд Халимагуудтай ихээхэн тулалддаг, єширхєж хонзогносон дайснууд нь байлаа. Халимагийн Хан харьяат ардаа улам шавдуулан урагшлуулсаар Яик гол хvрэв. Гэвч тоолшгvй олон хонь, бог мал явдал даахгvй хоцорч, vхэж vрэгджээ. Голын эрэг дээр ширvvн тулаан болж Козакууд 9000 Халимагийн амийг авав.
Козакууд жаахан амсхийж байгаад нvvдлийг гvйцэн очиж, Туркай гол хvрэх замыг нь хааж болох байв. Иймээс халимагуудад аль болох хурдан цааш хєдлєхєєс єєр арга байсангvй. Нvvдэл цааш хєдлєєд нэг єдєр болов уу vгvй юу маш ширvvн цасан шуурга эхэлж, нvvр нvдгvй цас, мєс, хvйтэн жавар шавхуурдаж эхлэв. Мал сvргээс ихэнхи нь осгож, vхэрнvvд нь цасанд шигдээд толгойгоо даахгvй унаж vлдэв. Халимагууд тvр буудаллаж, vлдсэн хэдэн vхрээ алж, махны нєєц бэлтгэж авлаа.
Цас хєлдєж, гадарга дээгvvр нь морь тэмээ явж чадахаар болмогц нvvдэлчин олон шамдан хєдлєв. Морь малын туурай хага vсэрч, явдал нь саарна. Орхигдсон мал, агт морьдыг зовлонтой, удаан, аймшигт vхэл хvлээх.
Туркай гол хvрэх замд нэгэн том даваа (уул) байлаа. Тэр давааг Козакуудаас арай чvv тvрvvлэн давж чадав. Халимагуудын чанх ардаас Оросын арми, дайсагнасан Башкир, Киргизийн болон бусад аймгуудын нэгдсэн цэрэг ойрхон нэхэж байв. Єєр нэг Оросын цэргийн нэгтгэл Козакуудын хамтаар Туркай гол хvрэх замыг нь амдан тосож байлдахаар хєдлєв. Халимагууд Туркай гол хvртэл 2000 гаруй км газрыг туулж чадах эсэх нь замд тааралдах бусад голын гарам газрыг гарах аргагvй болгосон байх вий шалтгаалж байлаа.
Эцэс тєгсгєлгvй мэт зовлон шаналалаар дvvрэн vхлийн гэмээр цуваа чадах чинээгээрээн урагшилсаар. Шєнєдєє хєлдєж хоносон нялхсаа эхчvvл нь орхиж явахаас єєр аргагvй. Хар тэнхээгээ барсан настайчуул нvvдлийн хурдыг дааж чадахгvй vлдэцгээнэ. Тэд орхин одож буй нvvдлийн цувааны ардаас гунигтайгаар харж их цасан дунд бєртийсєєр сууж хоцроно. Євгєчvvл нь нялх ач нартаа дулаан дахаа vлдээж, салах ёс гvйцэтгэнэ. Тэднийг алгуурхан хєлдєх аймшигт vхэл хvлээж байлаа. Зарим настай эмгэчvvл vхсэн vхрийн сэг тэврэн дулаацахыг оролдож, гунигт тєгсгєлтэйгээ vл эвлэрэн тэмцэнэ. Шархагдагсад, сул доройтнуудаа ч гэсэн хувь заяанд нь даатгаад орхихоос єєр аргагvй болов. Гэхдээ тэднийг аль болох аврахыг хичээж байсан аж. Бvлтэй, чадалтай эрчvvд нь эмээлийнхээ бvvрэгнээс бусдынхаа морийг уяах, євчтнєє дvvрэх, сундлах зэргээр хоёроороо явах аргагvй болох эцсийн мєч хvртэл зvтгэж байлаа. Галгvй, идэш уушгvй болсон нэгэн нь осгох нь алхам бvрт. Шєнє нойрондоо хэт автах юм бол vvрээр хэзээ ч дахин сэрэхээргvй болно. Энэ бол хэлэхийн аргагvй аймшигт нvvдэл байлаа. Арайхийж хавар болж дулаарсан ч vлдсэн хvмvvсийг Туркай гол хvрэхээс хамаагvй ємнє дайснууд гvйцэж ирэв. Жижиг тулаанууд байнга ар араасаа цувран vргэлжилнэ. Сvvлдээ дайснууд хаанаас дайраад байгаа нь мэдэгдэхээ больж, учир замбараагаа алдмой.
Гол гатлах гэж буй Халимагууд бол vнэхээр дарлагдаж зовсон зугтагсад болж хувирсан байлаа. Урьд нь тэд баяр баясгалангаар дvvрэн, элбэг хангалуун амьдарч, тарга сайтай vхэр сvргээ бэлчээж, Монгол эрийн шvтээн болсон эмнэг сайн адуу морьдоо сургаж унадаг хийморлог ард тvмэн байв. Аз жаргалтай, сайн явсан цагтаа тэд тэмээг голсхийж, нэг их тоодоггvй байлаа. Гэвч зугтаж явахад нь голсон тэмээ голд орж, тэдний ганц найдвар нь болов. Ясандаа тултал турж эцсэн ч хэдэн тэмээ нь л нvvдлийн бэрхийг нугалж байлаа.
Хvvхэд, хєгшид нь vхэж, залуу эрчvvд олноороо тулаанд эрсдсэн тул нvvдлийн цуваа чимээ аниргvй, тун чиг дvнсгэр. Чимээгvй гунигийг дайсны зэрлэг довтолгоо л vе vе тасалдуулна. Анх гарсан хvмvvсийн гуравны нэг нь vгvй болжээ. Yлдсэн хvмvvс ясан дээр нємєрсєн арьс болтлоо турж эцжээ. Дайснаас урьтсан мєч бvхнээ ашиглан, vлдсэн хэдэн маландаа шинэ ногоо идvvлж, хvн малгvй тэнхэрч авахыг хичээж байв.
Голын эрэг рvv дєхєх тусам тэднийг устгах тушаалтай дайснууд нь ч алхам бvрээр ойртсоор байсан тул алгуурлаж болохгvй байж. Голын гарамыг нvvдлийн цувааны сvvлч дєнгєж гатламагц тэртээ их талд аймшигтай тоос босч, тэнгэр харанхуйлав. энэ бол Орос, Козак, Киргиз, Башкирийн их цэргийн морьдын тоос биз. Халимагууд єдийг хvртэл 3,000 илvv км замыг туулаад байв, гэвч Монголын хил хvртэл дахиад энэ хэрийн зам vлдээд байлаа.
Хvлээж байснаар хамгийн аймшигтай таамаглал vнэн болов. Орос цэргийн давших хурд хэтэрхий удаан байна гэж тэсэж ядсан Башкир, Киргизvvд урагши тvрvvлэн гарч Халимагуудыг гvйцэж довтлов. Халимагийн хан эцсийн хvчээ шавхан байж, цэргээ засаж тосон байлдав. Долоо хоног єдєр шєнєгvй зууралдан, асар их цус асгаруулан тулалдсаны эцэст Киргизvvдийг ялж, Башкир, Козак тэргvvтнийг дутаалгав.
Гэвч дайснууд нь дахиж хvчээ зузаатгаад эргэж дайрах нь дэндvv тодорхой. Ядарч туйлдсан Халимагуудын ихэнхи нь бууж єгєхєд бэлэн байлаа. Зугтах санааг гаргаж, бvгдийг удирдсан Уваши Хунтайж бvх хариуцлагийг єєр дээрээ хvлээж, Цагаан Хаанд очоод шийтгvvлье харин ард тvмнийг минь битгий алаач гэж гуйяа. Халимагийн баатарлаг гавьяаг тоочвол хатан хаан Катарина єршєєх нь гарцаагvй гэв. Гэвч Цэвэгдорж энэ хvртэл зугтлаа, vр дvнг нь vзье, эцсээ хvртэл тэмцье гэж ятгав. Тэр дороо аймгуудын ахлагч нарын хурилдаан болов. Ноён бvр vгээ хэлэв. Цєхєрч туйлдсан тэд зовлон зvдvvрээ мартан байж Монгол хурилдаан хийх ёс жаягаа гvйцэтгэв. Зєвлєлдсєний эцэст : Хэдий Оросын хатан хаан єршєєж тун магадгvй гэлээ Башкирууд биднийг яавч зvгээр орхихгvй. иймээс цааш зугтья гэсэн санал давамгайлав.
Энэ шийдвэрээ гаргамагцаа асар хурдан хэрэгжvvлж эхлэв. Дорно зvгийг зорин vтэр тvргэн хєдлєв. Тэдний ємнє их цєл дурайн угтаж байлаа. Аль хэдийн зун болсон тул тэнд халуу шатна гэж тоймгvй. Хэдхэн сарын ємнє хєлдєж vхэх аюулаас арайхийж мултарсан нvvдэлчдээс олон нь хэт халуунд амиа алдав. Морь малын тамир тасран унаж байв. Цангах, харангадах нь хамгийн аймшигтай, зовиуртай тарчилгаан болж, ойр орчим орших бvх худаг, шавар шалбааг, гол горхийг єлсєж ядарсан мянга мянган зугтагсад дусал ч vлдээлгvй шимж соров.
Халимагуудыг жаахан амсхийж болохуйц гайгvй газар хvрмэгц л Башкирууд улайран довтолж байлаа. Башкирууд тэднийг бvрэн бvсэлжээ. Халимаг эрчvvд зэр зэвсэг, сум зэрэг байдгаа бараад, бvх хутга сэлмээ хугартал тэмцсэний дараа дайснуудаа ноцон барьж хурц шvднvvдээ шигтгэн тас хазаж, тасар татаж явав.
Волга мєрний эрэг дээрээ баяр хєєртэй эхэлсэн нvvдлээс бvтэн найман сарын дараа буюу ес дvгээр сарын дундуур Халимагууд Тэнгэр нууранд хvрч, Манж гvрний хил дээр ирэв. Нуурын эрэг дээр зvрх шимшрэм явдал болов. Их цєлийг арайхийж туулсан морь мал, хvмvvс бvгд хvйтэн ус руу ухаан жолоогvй дайрцгаав. Замдаа бие биенээ унаган дарав. Халимагуудыг усанд хvрэв vv vгvй юу Башкирууд араас нь дайран оров. Башкирууд энэ удаа цуснаас илvv усанд улганасан шунаж байв. Башкир дайчид хатаж омголтсон уруулаа усанд дvрж, цангаагаа гаргангуутаа сэлмээ шvvрэн уснаас дєнгєж цухуйх улаан залаат малгай бvхий толгойнуудыг тас цавчиж эхлэв. Алхам бvрт гардан тулаан єрнєж, Халимагууд нуурын гvн рvv шахагдаж эхлэв. Єчнєєн их мєрєєсєл болсон усандаа олон хvн живж vхэв.
Золоор Манжийн хааны Монгол цэргvvд ойр байв. Тэд дайран ирж чєтгєр, шуламын Башкируудыг хиартал цохиж цєл рvv буцааж хєєлєє. Халимагууд ингэж аюулгvй байдалд оржээ. Манжийн хаан тэдэнд Идшийн голд нутаг зааж єгч суулгав. Нутгаа тэмцэж нvvсэн Халимаг тvмнээс гуравны нэг хvрэхтэй, vгvйтэй нь л 6000 гаруй км урттай тамын аялалаас амьтай, голтой тєдий тэсэж гарсан байлаа. 300000 Халимагуудаас 200000 аас илvv нь нvvдлийн замд vрэгдсэн гэсэн vг ээ.
Энэ аймшигт тvvх бол талын зоригт нvvдэлчид эрх чєлєєнийхєє тєлєє бvхэл бvтэн тивийг цусаараа хэмжиж, алд газар бvрт нь амь биеэрээн золиос тєлж чаддагийг харуулах бєлгєє.

Хотгойд Монгол

2011-03-10T20:23:00.001-08:00

Ємнє минь "Хотгойд Монгол" гэдэг сонин дэлгээстэй байна. 8 дахь дугаар нь хэдийнээ гарсан энэхvv сонинг анх удаагаа л олж харж байна. Ганцаархнаа уншиж зvрхэлсэнгvй, андууддаа бас сонирхуулмаар санагдаад. Хотгойд нутгийн талаар их л дэлгэрэнгvй бичсэн байх юм. Хотгойд дуу, домог гээд л. Улам ихийг уншихийг хvссэн хvмvvс мэдээж худалдаж аваад уншна биз ээ. Та бvгдэд таалагдана гэдэгт...

...Мянгад хэмээх сонин содон тvvхтэй ард тvмэн бол хотгойдууд бидний яс махны тасархай юм. Yзэсгэлэнт Алтан хєхий уулын хаяаг дэрлэн жаргах энэ сонирхолтой ард тvмэн тvvх соёл, ёс заншлаа чанд хадгалан vлдсэн цєєхєн нэг vндэстний нэг юм. Єндєр хєхий уулын нутгаас олон арван гавъяатнууд тєрєн гарсан. Єдгєє ч тєрсєєр байна. "Хотгойд Монгол" сонин мянгадуудын тухай дугаар бvртээ нийтэлсээр байгаа билээ. Энэ удаад мянгад ардын домгоос нийтэллээ. Ер нь мянгад ардын зан vйл, аман зохиол дундаршгvй их арвин сантай. Бичгийн хvмvvн Д.Лхам агсны эмхэтгэсэн домог таныг уйдаахгvй гэдэгт итгэнэм.

Мєнгєтийн амны домог

Мянгадын нутаг Сундуйлын голын Мєнгєтийн амны цанжид хятадууд их мєнгє нуучихаад нутагтаа тvр буцжээ. Энэ тухай мянгад лам нар мэдээ авч уул мєнгийг авахаар очжээ. Нуусан газрыг хайж цоож хадыг бараг унатал ухаж тєнхєж хvч аагаа баржээ. Гэтэл явсан хятадууд ирж, хад ухаж хийгээд, хадан тагаар таглаж, чулуун оньсоор тээвч хийж бэхэлсэн мєнгєє хоромхон зуур гаргаж авчээ. Мєнгєтєд эгц доошоо орсон харанхуй хар агуй бий. Чулуу хаяхад хэсэг хугацаа єнгєрєєд дуу нь тээр доор битvv сонсогддог нь агуй их гvнзгий болохыг нотолтог гэнэ. Тэр агуйд хурган цагаан мєнгє их байдгийг нутгийнхан эртнээс мэдэж, авах арга сvвэгчилсээр иржээ. Дvн євлийн хvйтэнд хонины нойтон гуяыг дээс сураар оосорлон оруулж мєнгєнєєс наалдуулан татдаг байжээ. Мєнгє наалдсан гуя агуйны яг аманд ирэхийн сацуу уул мєнгє хангинан жингэнэн дуугарсаар буцаж унадаг нь их гачлантай гэнэ. Олон хvн олон удаа ингэж vйл тамаа эдлээд гар хоосон буцсан домогтой. Тэгээд ч энэ газрыг "Мєнгєт" гэж нэрлэжээ.

Хотгойдын угсаа гарал ба тvvхийн асуудалд (16-19 зуун)

Манай сонин энэ дугаараасаа эхлэн Хотгойдын нэрт тvvхч, доктор, профессoр С.Пvрэвжав агсны тэртээх 1970 онд бичсэн "Хотгойдын угсаа гарал ба тvvхийн асуудалд" (16-19 зуун) хэмээх гайхамшигтай номыг цувралаар нийтэлж байхаар боллоо. Монгол улсын тvvхэнд томоохон байр суурь эзэлдэг Хотгойдууд нь бусад ястануудыг бодвол харьцангуй бага судлагдсан билээ. Энэхvv эрэмгий, дайчин, сонирхолтой тvvхэн хувь заяатай ард тvмний талаар доктор, профессoр С.Пvрэвжав анх зориг гарган судалжээ. Энэхvv бэсрэг мєртлєє бодит vнэнд тулгуурлан бичсэн зохиол єдгєє Улсын тєв санд 5, Д.Нацагдоржийн номын санд ердєє 2хон ширхэг хадгалагдаж байна.

Энэхvv эрдэм шинжилгээний товхимолд Хєвсгєл ба Завхам аймгийн Хотгойдын эртний угсаа гарлыг тодорхойлохын хамт тvvний тvvхийг 16-20 зууны vе хvртэл товч улируулан бичжээ. Уг зохиолд Хотгойдууд 16-17 зууны vед Халхтай нэгдсэний учир холбогдол болон тvvний гадаад харилцаа, тухайлбал Орос улстай хэрхэн харилцаж байсныг нэлээд дэлгэрэнгvй єгvvлжээ. Зохиогч бас Манжийн ноёрхлын vед (18-20 зууны эхэн) дэх Хотгойдын нийгэм-yлс тєрийн байдлыг товч бичжээ. Энэхvv бяцхан зохиол нь эрдэм шинжилгээний ажилтан болон БНМАУ-ын тvvхийг сонирхогч нийт уншигч нарт зориулагдав.

Нэгдvгээр бvлэг
Хoтгoйдын євєг дээдэс

1. "Дєрвєн ойрад" ба Хотгойдын євєг дээдсийн хоорон дахь учир холбогдол

16 зууны сvvлч хvртэлх тус орны болон харь улсуудын тvvхэн сурвалж бичиг ба тэмдэглэлд Хотгойд хэмээх нэр vзэгдэх нь vгvй бєгєєд харин 16 зууны vеэс эхлэн Хотгойдын таван отог, "Хотгойдын таван хошуу" гэж манай эх сурвалж бичиг, эх зохиолуудад тэмдэглэгдэх болсон байна. Иймээс Хотгойдын эртний євєг дээдэс нь чухам хэн болох,тэднийг хэрхэн нэрлэж байсан, тэд эртний Монгол туургатан аймаг, ястан альны нь угсаа болох зэрэг асуудлууд эдvгээ болтол бvдэг ээдрээтэй хэвээр байна. Гэвч Хотгойд ардын домог, хэв заншил, хэл аялгуу зэргийг нийт Монгол угсаатантай харьцуулан vзэхэд Хотгойд нь удам улбаагаараа Ойрад Монголчуудтай эртнээс урт удаан цагийн хэлхээ холбоотой байсан нь мэдэгдэхvйц харагдаж байна. Учир иймд "Дєрвєн Ойрад" ба Хотгойд євєг дээдсийн хоорондын учир холбогдлын тухай товч єгvvлье. Монголын тvvхэнд Ойрад хэмээх нэр бvр 13 зууны vест мэдэгдэх болсон бєгєєд хожим 4 тvмэд Ойрад гэж алдаршжээ. Гэвч уг нэр ийм гарал болон Дєрвєн Ойрадын бvрэлдэхvvн хийгээд тvvний буй болсон он цагийн тухай асуудал нь бvрэн тодорхой бус тул тvvхчдийн анхаарлыг татсаар ирсний учир тэр биз.

Шинжээчид дээрх нэрийн vvссэн цаг vе болон учир холбогдлыг янз бvрээр тайлбарлан, анхлан Ойрад, дараа нь "Дєрвєн Ойрад"-ын холбоо буй болсон хэмээн дотоод гадаадын тvvх, судар бичигт єгvvлсэн байдаг. Оросын нэрт нангиадагч Я.Бичурин: "14 зууны эцэст Зvvнгарт хошууд, торгууд чорс хэмээх гурван отог нvvдэллэн байв. Цорсын тэргvvлэгч Махмуд гурван отгийг захирч, тэднээс Дєрвєдvvд тусгаарласнаар Ойрадын холбоонд гурав бус дєрвєн аймаг нэгдэж 15 зууны дунд vеэс Дєрвєн ойрад хэмээн нэрийдэх болов" гэжээ. Костенкo "Дєрвєн ойрад"-ын холбооны бvрэлдэхvvний тухай Бичуринээс арай єєр сонирхолтой санал дэвшvvлжээ. Костенкo Дєрвєд, Хошууд, Хойд нар дээр Торгууд нэгдэж, Дєрвєн ойрадын холбоо vvссэн гэж vзжээ. Ойрад аймгийн холбоо буй болсон он цагийн тухай ноттой баримт ховор, хоорондоо зєрєєтэй байдаг тул тvvнийг яг товлон тодорхойлох нь тєвєгтэй юм.Б.Владимерцєв "Дєрвєн ойрад гэсэн нь ямар нэгэн холбоо бус харин дєрвєн том аймаг байсан хэрэг" гэж хэлснээс vзэхэд Дєрвєн ойрадын холбоо лав 13 зууны vед бус харин хожуу буй болсон гэсэн санаа бололтой.Аль эрт 13 зууны эхэнд "Дайчуд, Татар, Ойрад, Найманы ноёд нийлж 1201 онд Эргvнэ мєрний хєвєєнд Жамухыг Гvр хаанд єргємжилсєн" хэмээснээс vзэхэд ойрадууд єєрийн бие даасан аймгийн холбоог хараахан байгуулаагvй авч нєлєє бvхий аймаг байсан нь мэдэгдэж байна. 18 зууны эхээр тод vсгээр бичигдсэн Гаван Шаравын "Дєрвєн ойрадын хаадын намтарт", "Дєрвєн ойрадууд: нэгдvгээр нь Єєлд, хоёрдугаар нь Хойд баатууд, гутгаар нь Барга Буриад, дєтгєєр нь Дєрвєд, Зvvн гар Хошууд, Торгуудын хэмээх мєн. Барга Буриад нь Монгол Орос хоёр шингэвэй. Хойд нь Хотон, Зvvн гар хоёрт шингэв" хэмээн єгvvлжээ. Ю.Лыткин "Дєрвєн тvмэн ойрадын нэг тvмэн нь Єєлд, хоёр нь Хойд ба Багаатууд (баатууд), гурав нь Барга ба Буриад, дєрєв нь Дєрвєд, Зvvнгар, Хошууд ба Торгууд байжээ" гэж бичжээ.Дээр дурдсан баримтаас vзэхэд Дєрвєн ойрадын тоонд Барга, Буриад, Хойд, Дєрвєд зэрэг аймгууд багталцаж, тэдгээрийн дотор ойрадуудтай хамт Эрчис мєрєн рvv огт нvvгээгvй Буриадvvдын тухай гарч буй нь vлэмж сонирхолтой.Бидний шохоорхон судалж буй Хотгойдын эртний євєг дээдэс болох баруун монголчууд, тухайлбал Хойд (єєлд) нь 13 зуунаас ємнє vнэхээр Байгал нуур ба тvvний баруун ємнє этгээдээс Эрчис мєрєн хvртэлх асар уудам нутагт тархаж, чанагш янагш нvvдэллэн аж тєрєгч заримдаг малчин, заримдаг анчин аймаг, овгууд байсан ба тэд нь бараг буриад, хорь, тvмд зэрэг Байгал орчмын монгол туургатнуудтай ураг удмын хэлхээ холбоотой явж ирснийг тvvхэн баримт, ардын домог, угсаатны зvй, хэл аялгуу нь харуулж байна. Баруун монголчууд, тухайлбал баяд ба буриадын ихэрvvд, булгад зэрэг овгуудын домог туульсыг харьцуулан vзэхэд хоорондоо маш тєстэй олон vзэгддэг ажээ.ЗХУ-ын эрдэмтэн К.Г.Вяткина: "Буриад ардын (гол толов Байгал орчмын ихэр-бyлгад баруун монголчууд)-тай тухайлбал, баядуудтай эрт цагаас нягт хэлхээ холбоотой явж иржээ хэмээх дvгнэлтэд хvргэж байна" гэж єгvvлсэн байна."Элеть (єєлд) да Буриадын домогт єгvvлснээр тэд нь ах дvv хоёр байгаад гvv булаалдан эвдрэлцжээ" гэж И.Фишер бvр 1774 онд бичжээ.

Позднеев, Барга Буриад нар нь 13 зууны vед Байгал нуурын орчим нутагтай агсан ойрад буриад овгоос vvсэлтэй гэдэг эртний мэдээж домог болон зохиогч єєрєє шинээр сурвалжилж олсон Асухан хэмээх удганы тухай дээр дурдсантай тєстэй єєр нэг домгийн тухай: "Чингис хааны эрх мэдэлд нэгэнт орчихоод байсан ойрад буриад удмын удган Асухан Байгал нуурын эргээр явж байтал амнаасаа хєєс цахруулан мєєрсєн нэгэн бухтай тохиолдон, тvvнийг тэнгэрийн элч хэмээн учран золгомогц нярайтай болж, хоёр хєвгvvн тєрvvлсний ахмад нь Буриадай, дvv нь Хоридай ажээ. Буриадай нь ан гєрєє хийж яваад уулын орой дээр ургасан бургасны дээр сууж байсан нэг охин олж, тvvнийг гэргийгээ болгожээ. Тэрхvv гэргийгээс хоёр хєвгvvн мэндэлсний ахмад нь Икирид, дvv нь Булгад ажээ. Икирид нь 8 хєвгvvнтэй болсон бєгєєд тэд нь тус бvр нижгээд овог болон салбарлаж, барга буриадын олон овгуудыг vvсгэжээ" гэж єгvvлжээ. Энэхvv домгийн єєр нэг хэллэг баруун буриадын Бух ноёны домогт гэргий Будан хатанг бас ойрадын ноёдын охин буюу эсвэл заримдаа тэдний гэргий болгон єгvvлдэг байна. Дээр дурдсан домгуудын зарим нь 13 зууны vед болсон бодит тvvхэн vйл явдалтай тохирч байна. Монголын нууц товчоонд єгvvлснээр Бух ноён нь 1207 онд Зvчи, баруун гарын цэргийг авч ойн иргэнийг дайлаар мордоход газарчаар явсан хvн бєгєєд Будан хатан гэгч бол Хорь тvмдийн ноён Дайдухул сохорын гэргий Бодохой мєн бололтой. Байгал хавийн эртний Буриад овгуудын олонхи нь Баруун Монголын Хойд-Єєлдтэй удам угсааны хувьд ойр хэлхээ холбоотой болохыг тvvхэн сурвалжууд ийнхvv нотолж байна.Халимагийн нэгэн тvvхэнд: "...Барга буриад нь Хойд, Баатууд, Єєлд гурбаны уг (гурвын уг Ц.П)... тул энд бичвэй..." гэж шууд єгvvлжээ. Баруун монголчууд, тухайлбал Дєрвєд, Єєлд, Баядын доторх овгуудын нэрс ба бvрэлдэхvvний олонх нь Сэлэнгийн болон бусад нутгийн Буриадынхтай адил байгаа нь санамсаргvй тохиолдол огтхон ч бус бєгєєд тэр нь єрнєд монголчууд ба буриадын овог, ястнуудын эртний гарал vvсэл, угсаа удам нэг юм уу ойролцоог дахин гэрчилж байна. Тухайлбал, Увс аймгийн дєрвєд ястны дотор байдаг Харнууд, Шарнууд, Баядын доторх хамгийн олон хvн амтай овог болох булгадар ба тvvнээс гадна галзад (галзуут), шарнууд Ховд аймгийн Эрдэнэбvрэн сумын Єєлдийн галзынхан (галзуугийнхан) зэрэг овгуудын нэр нь буриадын овгуудтай тохирч байна. Ойрадууд 14 зууны эхнээс Байгал орчмоос баруун тийш бvр мєсєн нvvж Эрчис мєрєн, дараа нь аажмаар Алтай, Тарвагатайд очиж нутаглан талын малчид болжээ. Ойрадууд бол Монгол аймгийн нэг салбар бєгєєд 13 зууны эхээр Байгал нуурын баруун ємнєд этгээдийн зэргэмжээ газраар нvvдэллэн амьдарч байгаад Хубилай ба Хайду хоёрын дунд тєрийн эрх булаалдсан хэдэн арван жилийн дайны хєлд vлэмж хохирол хvлээсэн учир Эрчис мєрнь эхэнд очиж нутагласан, тэндээсээ аажмаар Алтай уулсын бэлд хvрч суурьшжээ хэмээн Хятад сурвалжид бичжээ.Ийнхvv ойрадууд 14 зууны дундуур Байгал орчмын ой тайгаас бvрмєсєн гарч, шинэ нутагт шилжин суусан явдал нь олон жилийн vймээн самуун болсонтой аль нэг талаар холбоотой болох нь магад. Гэвч тvvний гол шалтгаан нь юуны ємнє ойрадуудын vйлдвэрлэхvй хvчин урагшлан ахиж, мал сvрэг олшрон єссєн явдалтай холбоотой байсан бололтой. Хvн ам, мал сvргийн тоо толгой олшрон єсч, ойрадууд заримдаг гєрєєчин, заримдаг малчдын байдлаас бvр мєсєн талын малчин болцгоон, дотоод дахь хєрєнгє чинээ, ангийн ялгарал нь хvчтэй болж ирсэн vед олон толгой мал сvргийг сибирийн цас их унадаг, байнга зудархаг нутагт цаашид найдвартайгаар єсгєн vржvvлэх боломжоор хязгаарлагдаж байсан тул ойрадууд нарлаг дулаан бэлчээр эрэн баруун зvг нvvн оджээ. Шинэ нутагт шилжсэний дараах буюу 14 зууны сvvлч, 15 зууны эхэн vеийн ойрад, тухайлбал бидний сонирхон буй хойд єєлдийн тvvх vлэмж балархай юм. Юу боловч 14 зууны сvvлчээр ойрадууд Мєнхтємєр гэдэг ноёны захиргаанд байгаад, 1403 оны vеэр тvvнийг нас барахад Махамуд, Тайван, Батболд хэмээх гурван ноён ойрадыг 1418 он хvртэл хуваан захирч байсан ажээ.

Мин улсын сударт Mахамудыг Ойрадын тэргvvлэгч гэж бичсэн байх нь энэ vеэс эхлэн Ойрадын холбооны дотроос Дєрвєдийн Чорс овог (аймаг) товойн гарч бусдыгаа давамгайлав. "Дєрвєн Ойрад"-ыг Чорс овгийн Mахамудын угсааны Тогоон тайш (1418-1440), Эсэн хаан (1440-1455) нар тус тус нэгтгэснээр vл барам, сvvлчийх нь Зvvн Монголыг эрхэндээ тvр оруулан, улмаар Хятадын Мин улстай тэмцэлдэх болсон билээ. Тэгэхэд Баруун Монголын феoдалын ёст байдал эрчээ аван урагш ахиж, Ойрадын феoдалын тєв, тєрийн сvр хvч нь нэмэгдсэн цаг vе байжээ. Эсэн хаан бvх Ойрад аймгуудыг нэгэн тєрд бvр мєсєн нэгтгээд эртний Ойрад аймгуудын "Арудай" хэмээх хуучин нэрийг халж, Зvvн гарын улс, Єєлдийн хаан хэмээн алдаршжээ. 13-15 зууны Ойрадыг Манж сурвалжид Арудай хэмээн нэрлэдэг байжээ. Yvнтэй уялдуулан "Ойрад" гэдэг нэрийн vvсэл болон тvvний учир холбогдлын тухай товч єгvvлсvгэй.Эрдэмтэн Дорж Банзаров Ойрад гэдэг нэрийн язгуур гарлын тухай: "Ойрад хэмээх vг нь ойр, хол гэсэн vгнээс биш, Ойард (Ойн ард) гэдэг vгнээс гарсан бєгєєд Рашид Ад-Динний ойн иргэн гэсэн нэр тєр мєн" гэж єгvvлжээ.Шинжээч А.Ремюза, И.Шмидт нар "Ойрад" гэдэг нь ойр саахалт, холбоо сvлбээ хэмээсэн vгэнд дєрєв гэдэг тооны vг нэмэгдээд "Дєрвєн ойрад"-ын холбоо болсон гэдэг бєгєєд тvvнийг Банзаров ийнхvv єєрєєр тайлбарлажээ. Миний бодлоор бол харин А.Ремюза, И.Шмидт нарын санал vнэнд ойртож байгаа мэт. Учир нь тод vсгээр бичсэн тvvхэн сурвалжуудад "Ойрад" хэмээх vгийг "ой-ард" бус харин (ой-рууд) гэж бичсэнийг ажихад уг vг нь "Ойн-ард" хэмээсэн vгнээс биш, "ой-рууд" буюу саахалт гэсэн vгнээс vvссэн мэт санагдана. Эртний Ойрадыг манж болон хуучин монгол бичгээр зохиогдсон зарим сурвалжид "Аруудай" гэж нэрлэн бичсэнийг ажихад Манж зэрэг харь хэлтнvvд Монголын Ойрууд гэсэн vгийг сунжруулан хайнга дуудсан юм уу эсвэл "аруудай" (аруудай-хан) гэсэн vг ойрууд болж сунжирсан байж болзошгvй. Юу ч гэсэн миний бодлоор "ойрад" ба "аруудай" хэмээх хоёр vг нь язгуур нэгтэй тєрєл vг бєгєєд нэг нь нєгєєгєєсєє vvссэн бололтой юм. Нэг сурвалж бичигт: "Эдvгээ єлгийтийг Єєлд хэмээн єргєсєн нь даруй Мин улсын цагт Аруудай хэмээсэн нь (мєн-С.П)" гэж бичсэн нь сонирхолтой. Ойрадад феoдалын харилцаа бvрэн зонхилохын хамт ємч газар, хараат тариачдаа євлєсєн том эзэн ноёд нэгэн хааны тєрийг vл ойшоон, толгой мэдэн оршихыг хичээдэг жамын дагуу Эсэн хааныг нас барсны дараа Баруун Монголд феoдлын тєрийн бутрал vvсэж, хаан ширээний тєлєє олон жил vргэлжилсэн ер бус ужиг удаан vймээн самуурал дэгдэн, хаад байн байн солигдох болсон ба Ойрадын нэг хэсэг нь хуучин нутаг газартаа хоцорч, нєгєє хэсэг нь Эсэний дvv, ач хєвгvvнийг дагаж харийн нутагт шилжин нvvдэллэх болжээ. Ойрад нь ийнхvv 15 зууны сvvлийн хагасаас 16 зууныг шувтартал нэлээд буурч, феoдлын єєрийн бутралд гvнээ автагджээ. Ийм учраас дурдан буй vе дэх нийт Ойрад болон тvvний дотроос хойдуудын тухай мэдээ сэлт бvдэг болжээ. Энэ тухай Бичурин "... Эсэнээс Хар Хул хvртэлх 150 жилийн тvvхэн vйл явдал тодорхой бус" гэж єгvvлсэн нь vнэний хувьтай юм.

Гэвч Ойрад нь хараахан бvр мєсєн задран сарниж, тэр цагийн Монголын тvvхэнд ямар ч байр суурь эзлэхээ больсон гэсэн хэрэг биш ээ. Зєвлєлтийн эрдэмтэн И.Я.Златкины онож хэлснээр Ойрадууд тэр цагт зєвхєн гадаад бодлогынхоо чигийг єєрчилж зvvн Туркестан, Дундад Ази зэрэг баруун ба баруун хойт зvгтэй идэвхитэй бодлого явуулах болсноос биш, харин бvр мєсєн тvvхийн тавцангаас ор сураггvй арилж одоогvй ажээ. 16 зууны эцсээр удаанаар vргэлжилсэн Ойрад дахь феoдлын бутралыг даван туулж, нэгэн хаанаар толгойлуулсан нэгдмэл тєрийг эртний "Дєрвєн ойрад"-ын уламжлалт эвслийг сэргээн тогтоох замаар байгуулах гэсэн эрмэлзлэл хvчтэй болжээ. Тvvхэн сурвалжид дурдсанаар XXI зyyны эцэст "Дєрвєн Ойрад"-ын бvрэлдэхvvнд: Дєрвєд, Хойд, Хошуу, Торгууд багтаж байжээ. Тэгэхдээ Хошуудын Байбагас, Чорс буюу Дєрвєдийн Хархул ноёт бусдыгаа зонхилон толгойлж байжээ. Хархул нь Ойрадыг Чорсын феoдлyyдаар толгойлуулахын тулд бусад руугаа уулгалан дайрах болсон бололтой. Хархулыг "єлсгєлєн хєх чоно єглєє vvрээр хоттой хонь руу дайрах лугаа адил" хэмээн зvйрлэсэн байна. Хархулын "олон толгойтой" Ойрадыг нэгэн хааны захиргаанд оруулах гэсэн эрмэлзлэл нь толгой мэдэж орших гэсэн дотоодын том феoдлyyдын дургvйцэл болон Зvvн Монгол, тухайлбал ємнєт Монголын баруун тvмний хаад болон Халхын баруун гарын Засагт хан аймгийн Чингисийн угсааны ноёдын эсэргvvцэлтэй тулгарчээ. Мєн энэ vеэр ємнєд Монголын Хутагт Сэцэн хун тайж Алтан хааны тушаалаар 1562 онд торгуудыг байлдан дарж, Эрчис мєрєн хvртэл нэхэн хєєж байсан ба дараа жил нь Ойрадын Чорс, Баатууд аймгуудыг довтолж байжээ.

Хєх нохой жил (1574) онд Хyтагтай Цэцэн хун тайж дахин цэрэглэж Чорс, Баатууд аймгийг эрхэндээ оруулжээ. Бас 1577 оны орчим халхын Автай сайн хаан Ойрадын цэргийг Хєвхєр Хэрээ (БНМАУ-ын Ховд аймгийн Дарви сумын нутаг) хэмээх газар дарж, єєрийн хvv Сибуудайд (1561 онд тєрсєн) тэднийг захируулсан хэмээх мэдээ буй. Мєн тvvнчлэн дурдсан vед халхын Засагт хан аймгийн vндэслэгч, Засагт хан Лайхуур (1562 онд тєрсєн) Ойрадтай Инил голын адагт тулалдсан тухай мэдээ буй. Бидний бодоход чухамхvv энэ vест Засагт хан Лайхуур хойдын хагасыг Дєрвєн Ойрадаас таслан авч єєрийн эзэмшилд нийлvvлэн, vеэл дvv Убаши хун тайждаа захируулсан нь хожим Хотгойд нэртэй болсон бололтой. 1585-1586 оны орчим ойрадууд, тухайлбал Хархул Халхаас хvчээр тавьсан Сибуудай алж, Зvvн Монголын захиргаанаас гараад, Зvvн гарын хаант улсыг vндэслэж эхэлжээ. Тийм ч учраас Халхын Баруун гарын Убаши хун тайж Ойрадаас хариу єшийг авч, тvvнийг єєртєє захирах буюу ядахдаа Ойрадын эршээлд хуучин хэвээр байсан Хойдыг Хархулаас булааж авахын тулд 1537 онд дайралт хийжээ. Энэхvv тулалдаанд Ойрадын талаас Торгууд сайн Сэрдэнгийн 2000, Хойдын Эсэлбэй сайн хиагийн 4000, Хархулын 6000, хошуудын Байбагасын 1600, бvгд 36000 орчим цэрэг оролцсон бєгєєд халхчууд дийлдэж, Убаши хун тайж хvнд шархадсан бололтой. Ойрадын сайн Сэрдэнгэ Убаши хун тайжид єргєхдєє (жадаар хатгахдаа)"Бор бєєрєнд чинь болд жад єргєе, хажуу сvвээнд чинь хатан жад єргєе" хэмээгээд чичив. Убаши хун тайжийн залуус (цэргvvд) ноёныхоо ясан дээр Дєрвєн ойрадын цэргvvдтэй цавчилдаж байж vхсэн билээ гэж сурвалжид єгvvлжээ. Энэхvv дээр дурдсан тоо баримтыг Убаши хун тайжийн намтар хэмээх уран зохиолын сурвалжид єгvvлсэн тул эргэлзээтэй тал байж болох боловч тvvнийг бvр мєсєн vгvйсгэх єєр нотолгоо vгvй байна. Оросын архивын баримт сэлтээс vзэхэд Шолой Убаши дээр дурдсан 1587 оны тулалдаанаас хойш 1608 онд Орост элч зарсан ба 1616 онд Весилий Тюменийг ирэхэд бас амьд байсан тухай бичжээ.

2. Хойд аймаг

Хойдуудын гарал vvсэл тухайлбал тэд "Дєрвєн ойрад"-ын чухам аль аймагтай нь удам угсааны хувьд шууд холбоотой болох хийгээд тэдний овгийн бvрэлдэхvvн, нэр зэрэг нь vлэмж бага судлагджээ. Yvнээс vзвэл Шолой Убаши хун тайжийн туужид тvvнийг алагдсан мэт єгvvлдэг нь ташаа бололтой. Шинжээчдийн ихэнх бvтээлд Хойдын тухай "илтгэл шастир" зэрэг зарим сурвалжид цухас дурдагддаг "Хойд нь маш буурай, анхан Дєрвєд дор захирагдсан бєлгєє" гэдгийг давтахаас єєрєєр дэлгэр єгvvлсэн зvйл бараг vл vзэгдэнэ. Хойд нь Монголын, тухайлбал эртний "Дєрвєн ойрад"-ын нэг аймаг бєгєєд 13 зууны эхээр нэр нь тодрон гарч тvvх сурвалжид тэмдэглэгдэх болжээ. "Шар тууж"-ид "Хойдын уг нь Явган Мэргэний vр. Хойдын хутаг бэхийн хvv Иналчид Чингис хаан охин Чэчэйхэнг єгсєн, Иналчийн ах тєрєлчид Зvчийн охин Холойханыг єгсєн, "Дєрвєн ойрадын нэгийг нь Єєлд, нэгийг нь Хошууд, Торгууд, Зvvн гар Дєрвєд хамсаж (нийлж) нэг нь (ойрад)-нэгийг нь Барга, Баатууд, Хойд. Дєрвєн тvмэн ойрад гэгч энээ" гэх зэргээр тус тус єгvvлснийг vзвэл "Нууц товчоо"-нд нэр нь дурдагддаг Ойрадын толгойлогч Хутаг бэх нь угтаа тэр цагийн "Дєрвєн ойрад"-ын нэг хойд аймгийн хvн мєний дээр хойдын зарим сурвалжид єгvvлдгээр "Дєрвєн ойрад"-ын бvрэлдэхvvнд зєвхєн 17 зууны эхээр багтан орсон хожуугийн нэгэн буурай овог хараахан биш, харин эртний єрнєд Монголын нэг аймаг мєн болох нь тодорхой болж байна. Хойдыг эрт цагт Чингис угсааны Явган Мэргэний удмынхан захирч ирсэн гэж сурвалжид олонтаа єгvvлдэг нь хараахан vндэсгvй зvйл бус ажээ. "Хойд яс нь их ноёдын гурван vе єрлєж (эх єргєгдєж) яс цайж, цагаан тугийн ноёд болсон буй" хэмээн сурвалжид єгvvлснийг vзэхэд Хойдын тэргvvлэгч ноёд 13 зууны vеэс Чингисийн ургаас хэд хэдэн vе дараалан гэргий авч "цагаан ястай тайж язгууртан" болсон бєгєєд тэд тулгар тєрийн "есєн хєлт цагаан туг"-ийг хадгалдаг болжээ. Ингэж Хойдын тэргvvлэгчид vе дараалан Чингисийн ургаас гэргий авах явдал Хутаг бэх ба тvvний хєвгvvн Иналчаас эхэлжээ. Тэгээд Хойдыг Иналчийн угсааны Очирт Мянгад, тvvний хvv Сутай Мянгад, Эсэлбэй нарын зэрэг ноёд 16 зууны 70-аад он хvртэл захирч байсан тухай сурвалжид дурджээ. 18 зууны дунд хэрд Чингисийн "цагаан туг"-ийг "Явган Мэргэн"-ий удмын Дэжид ахай гэдэг ноён хадгалж байжээ.

Хүний алтан амийг аварч амьдрал бэлгэлсэндээ баяртай байна.

2011-03-09T00:10:00.000-08:00

Андуудаа найз нь гэр бүлийнхээ хамтаар 3 сарын 8-ний үүрээр түймэрт өртсөн гэр бүлийг аврахад иргэний үүргээ биелүүлж гал сөнөөгчдөд тусаллаа. Үүнд 3 настай хүү, 7 сартай хүүхэд, 70 орчим насны хагас харвалттай өвөө, 65 орчим настай эмээ, 45 орчим насны эмэгтэй, 22 орчим насны охин нийт 6 хүн аварсанаас 2 хүүхдийг гал сөнөөгчид шуурхай ажиллаж 4 давхараас буулгасан ба үлдсэн 4 том хүнийг гэрийнхээ тагтруу галын шат цонхоор гарган хохирогчдыг шатаар дамжуулж авсан бөгөөд хохирогчид шоконд орсон угаарталттай байлаа.

Хүний алтан амийг аварч амьдрал бэлгэлсэндээ баяртай байна.

Та бүхэн сэрэмжтэй байгаарай. Аюул хэлж ирэхгүй хийсч ирэх юм.

Халимагийн төрийн дуулал

2011-02-01T02:45:00.000-08:00

Халимаг Тангчийн шаштир
(Хальмг Таңһчин частр) Халимагийн төрийн дуулал
Саруул сайхан Халимаг Тангач
Санасан тоотоо гүйцээнэ
Сүрт жаргалын бат жолоог
Алдарт гартаа атгана
Улаан залаатай Халимаг улс
Улаан тээгээ хөөрүүлие
Төрсөн нутагтаа хүчээ нэрийдээд
Толгой мэнд жаргая
Олон хэлний хүмүүстэй хамтдаа
Ураалан Тангачдаа зүтгэнэ
Нөхөрлөлийн зали өндөр гэрэлд
Манай ирээдүй бадарна.
Улаан залаатай Халимаг улс
Улаан тээгээ хөөрүүлие
Төрсөн нутагтаа хүчээ нэрийдээд
Толгой мэнд жаргая
Төрсөн нутагтаа хүчээ нэрийдээд
Толгой мэнд жаргая
Баатар чиирэг үрстэй болж,
Буурал тоймгүй өснө.
Сургууль номдоо халамжаа өгөөд,
Сул нэрээ дуудуулна.
Улаан залаатай Халимаг улс
Улаан тээгээ хөөрүүлие
Төрсөн нутагтаа хүчээ нэрийдээд
Толгой мэнд жаргая

Төрсөн нутагтаа хүчээ нэрийдээд

Толгой мэнд жаргая

Хальмг Таңһчин частр
Сарул сәәхн Хальмг Таңһч
Сансн тоотан күцәнә,
Авта җирһлин бат җолаг
Алдр һартан атхна.
Улан залата хальмг улс,
Улата теегән кеерүлий!
Төрскн нутгтан күчән нерәдәд,
Толһа менд җирһий!
Төрскн нутгтан күчән нерәдәд,
Толһа менд җирһий!
Олн келн-әмтнлә хамдан
Уралан Таңһчин зүткнә
Иньгллтин залин өндр герлд
Иргч мана батрна.
Улан залата хальмг улс,
Улата теегән кеерүлий!
Төрскн нутгтан күчән нерәдәд,
Толһа менд җирһий!
Төрскн нутгтан күчән нерәдәд,
Толһа менд җирһий!
Баатр-чиирг үрдәр туурад,
Буурл теемг өснә.
Сурһуль-номдан килмҗән өдәг,
Сул нерән дуудулна.
Улан залата хальмг улс,
Улата теегән кеерүлий!
Төрскн нутгтан күчән нерәдәд,
Толһа менд җирһий!
Төрскн нутгтан күчән нерәдәд,
Толһа менд җирһий!

“Өнө мөнх орон”

2011-01-30T21:52:00.000-08:00

“Өнө мөнх орон” дууны үг

Та зүрхэнд мөнх...
Тэв тэнүүн нутаг минь
Тэртээ алсад хөхрөх
Тэгш дүүрэн тэнгэр минь
Тэнгэр минь...

Та харцанд мөнх...
Цэв цэнхэр нутаг минь
Цээжний гуниг арчих
Цэвэр ялдам салхин минь
Салхин минь...

Та зүрхэнд мөнх...
Харцанд мөнх...
Зүүдэнд ч мөнх...

Хүүгээ дуудсаар...
Алсаас уулсаараа
Аниргүйхэн талаараа даллана
Хүрээд ир гэж аав шиг дуудна
Хүүг минь өршөө гэж ээж шиг хурайлна
Эх орон...

Дуулсан ч санагдах юм аа..

Та сэтгэлд минь...
Энх саруул нутаг минь
Эвийн хайраар ивээх
Ээжийн дүр шиг мөнх орон
Мөнх орон...

Мөнх орон...

Мөнх орон...
Эх орон минь...

KИССЫК-КУЛЬ НУУРЫН ХӨВӨӨНД 10 МЯНГАН ОЙРАД МОНГОЛ

2011-01-19T20:51:00.000-08:00

“Тэнд миний садан төрөл суудаг!” гэж Чилийн их найрагч Пабло Неруда нэгэнтээ дуу алдсан байдаг. Манийгаа хэлсэн хэрэг л дээ. Өнөө цагийн Өмнөд Америкийн уугуул ард түмний өвөг дээдэс эрт нэгэн цагт Төв Азиас нүүж очсон гэх, угсаа гарвалын хэн бүхний мэдэх сонин гайхам шижмийн тухай нэгэн бодлыг зүрх сэтгэлийнхээ хаа нэгтээ зориуд тээж явдагаа “тэсэлгүй” гаргасан байх, Пабло. Паблогийн төсөөлж эргэцүүлж явсан өвөг түүхийн тэр эргүүлгээс хэдэн мянган жилийн хойнох үеийн, бараг саяхных мэт боловч мөн л “Тэнд миний садан төрөл суудаг!” хэмээн олон монгол хүнийг дуу алдахад хүргэмээр түүхийн нэгэн орчлын зураглалыг “NTV” телевизээр өнгөрсөн Нямд үзэв. “Монголоо хайсан монгол” баримтат киноны баг энэ удаа Киргизэд очсон байна. Ч.Айтматовын зохиолоос бидний анх мэдэж авсан Иссык-Куль хэмээх их нуурын хөвөөнд хэдэн монгол аж төрөх ажээ. 300-гаад жилийн өмнө маниасаа хальж тасарч одсон ойрд монголчуудын үр сад аж. Сарт халимагууд гэгдэх тэдгээр монголчууд цагийн эрхээр харьжиж, хэл, соёл, шашин, царай төрх, ахуй байдал аль алинаараа киргизчүүдийн л нэг хэсэг болжээ. Гэвч монгол хүн, ойрд хүн гэдгээ мэдрэх оюун санааны уг судал нь тасраагүй, цог нь бөхөөгүй байгаа нь гайхмаар, баярламаар, сэтгэл хөндүүрлэмээр. Тийм цог нь бөхөөгүй, тэр бүүх хэл тэрхүү цогоо тэтгэж гал болгон дүрэлзүүлэхийг эрхэмд бодож явдаг хүмүүс ч байх аж. Зарим нь нийлж Иссык-Кулийн хөвөөнөө суух монголчуудынхаа тухай ном гаргасан байна. Айлын эзэгтэй, харахад киргиз ч барихад монгол самган эртэн цагийн ойрд дууг монголоороо дуулна. Нутгаас хүн ирсэн зараар “сумын хөлөөв”-т цугласан хөгшчүүл телевизийн багийн ахлагч, ойрд үзэгдээгүй оригинал монгол залууг монголоор ярихыг шаардана. Оригинал монголыг сурч ирсэн ойрд өвгөн “Чойбалсан амьд уу?” хэмээн сураглах бөгөөд мань залууг “Гэрт очиж цай уу!” хэмээн “шаналгах” аж. Тэнд үнэхээр миний садан төрөл суудаг ажээ!

Орос болон ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан орнуудад бол олуулаа, түүгээр зогсохгүй дэлхийн олон оронд суудаг монгол угсаатан, монгол гэдгээ мартах дургүй олон зуун мянгаар тоологдох зоны нэг хэсэг нь тэд. Тэдний нэг төв нь болох Халимагт өнгөрсөн жил олон нийтийн нэгэн байгууллага бий болжээ. Дэлхийгээр тарсан ойрдуудыг хооронд нь соёл хүмүүнлэгийн чиглэлээр холбох зорилготой гэнэ. Албан ёсны нэр нь, Эх орон нэгтнүүдээ холбох Халимагийн олон нийтийн “Зүүнгар” нийгэмлэг. Нийгэмлэг байгуулагдаад хоёр сар болоогүй байхад ерөнхийлөгч нь болох Лари Илишкин гэдэг хүн Киргизэд очиж мөнөөхөн сарт халимагуудтай уулзсан байна. Түүний ярилцлагыг доор нийтлэв. Манай ч, Шинжааны ч, Халимагийн ч, Иссык-Кулийн ч ойрдуудын дээд ихэсийн нэг, Төрбайх хэмээх Гүүш хааныг XYIII зууны үеийн хятад зураач ингэж дүрсэлсэн бий. “Цогт тайж” кинонд “дайсны” талын баатар болж гардаг Гүүш хаан Ойрадын гол дөрвөн аймгийн нэг хошуудыг тэргүүлж байгаад тавдугаар Далай ламын хүсэлтээр шарын шашныг авран хамгаалахаар Төвд, Хөхнуурт цэрэглэн орж эзэлсэнээр, тухайн үед улам бүр хүчирхэгжиж байсан Ойрадад стратегийн хувьд тун чухал байсан энэ бүс нутаг дахь монголчуудын 80 шахам жилийн ноёрхлыг эхлүүлсэн юм. Өдгөө Хөхнуурт аж төрж буй 50 мянга гаруй монгол бол Гүүш хаан, түүний авч очсон хошууд аймгийнхны үр хойчис мөн.

- Нийгэмлэгийн тэргүүний хувиар та анхны айлчлалаа ойрдууд хамгийн олуул амьдардаг Монгол, эсвэл Хятадад биш Киргизэд хийгээ вэ?

- Монгол Хятадад манайхан төвлөрч суудаг нь үнээн. Хятадын Шинжаанд гэхэд л 300 мянга, Төвдтэй залгаа мужуудад 200 мянган ойрд байна. Эд бол XYII зууны эхэн хагаст Зүүнгараас нүүж очсон хошуудууд юм. Монголд манайхан 450, Орост 200 мянгуулаа байна. Хятадын хошуудуудыг эс тооцвол бусадтайгаа бид ямар нэг хэмжээгээр холбоотой байгаа юм. Харин Киргизийн буюу Иссык-Кулийн халимагууд маань ойрдуудын соёлын харилцаанд хамрагдаж чадахгүй явна. Энэ байдлыг өөрчлөх эхний алхамаа хийхийн тулд тийш очсон хэрэг.

- Сарт халимагууд үндэсний онцлогоо хэр хадгалж үлдсэн улс вэ? Угсаа нэгтнүүдтэйгээ харилцаатай байх сонирхолтой юм уу?

- Оросын халимагуудтайгаа ойртох хүсэлтэй юм байна. Түүхээ судлах бололцоо багатайгаас Монгол, Хятадын ойрдуудын талаар мэдээлэл тун багатай юм. Уул нь Шинжаан нь илүү ойрхон боловч Халимагийн алдартай хүмүүсийг сайн мэддэг, бахархдаг, Халимагийг ямар нэг хэмжээгээр түшиг тулгуур гэж хардаг юм байна. Лалын шашинд орсон. Яагаад ингэсэн нь ч ойлгомжтой. Нэр ус нь ч лалжсан байна. Бичиг баримтаараа бол ихэнх нь киргиз гэж явдаг. Ингэхгүй бол дээшээ гарахад хэцүү бололтой. Гэхдээ л халимаг гэдгээ хадгалж явахыг хүсдэг гэж ойлголоо.

- Киргизийн халимагуудын суудаг Чельпек тосгоноос ЗХУ-ын үед Киргизийн нам засгийн өндөр албан тушаалд гарсан хүн олон байсан гэдэг?

- Халимагууд Киргизэд суурьшсан 150 гаруй жилийн хугацаандаа хүний нутагт өөрсдийгөө нэр төртэй авч явсан улс аа. Сайд дарга байсан хүн ч олон, салбар салбартаа товойж гарч ирсэн хүн ч мундахгүй их. Киргизийн зургаан мужийн гурвыг нь халимагууд толгойлж явсан цаг бий. Саяханы жишээ хэлэхэд л Киргизийн үүрэн телефоны гурван компанийг гурвууланг Чельпекийн халимаг хүмүүс удирдаж байсан. Одоо нэг нь л энэ албандаа бий.

- Одоо сарт халимагууд Киргизийн нийгэм-улс төрийн амьдралд оролцоотой байна вэ?

- Хоёр талтай юм аа. Жишээ нь Киргиз, Узбекийн хэвлэлүүдээр Киргизийн хамгийн баян хүн гэгдсэн Салават Искаков улсынхаа телевизээр халимаг хүн гэдгээ ил тод мэдэгдсэн гэж байгаа. Мөн алдартай бизнесмэн, худалдаа үйлдвэрлэл эрхэлдэг том группын ерөнхийлөгч Женишбек Мочоевыг дурьдаж болох юм. Ж.Мочоев гуай биднийг Иссык-Куль явахад “Тоёота” машинаа жолоочтой нь гаргаж өгсөн шүү. Тэр машиныг өөрөө Казахстанд суугаа Японы элчин сайдаас худалдаж авсан гэнэ лээ. Мөн нэртэй бизнесмэн Э.Адылов, “Интурист”-ын захирал Т.Хамзаев, Бишкекийн нэг дүүргийн засаг дарга К.Сабиров нарыг хэлж болно. “Метролог” гэдэг компанийн захирал Кубат Носинов байна. Кубат халимаг овогтойдоо их бахархдаг, ерөөсөө л “ноос” гэсэн халимаг үг байгаа юм гээд инээж байна лээ. Сарт халимагуудын нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч Бектур Мансуров гэж хүн Киргизийн халимагуудын эрх ашгийн төлөө их явдаг хүн байна. Иссык-Кулийн халимагууд боловсрол өндөртэй, хоорондоо эв нэгдэлтэй, зорьсондоо хүрэхийн төлөө шаргуу тэмцдэг улс юм. Нийслэл Бишкект одоогоор 150 гаруй айл байна. Чельпек, Ташкий хоёр тосгоны уугуул айлууд. Хоорондоо эвтэйг нь яана. Нэгнийгээ дуудахад л дороо цуглачихдаг, бие биедээ их тусалдаг улс юм.

- Халимагуудын тосгодод амьдралын төвшин ямархуу байна вэ? Киргиз бол ТТУХН-ийн орнууд дотроо нэлээд буурайд нь ордог?

- Халимагууд суудаг Чельпек, Ташкий, Бюру-Баше тосгодын амьдралын түвшин Киргиздээ л дээгүүрт ордог юм байна. Бүгд аж ахуй эрхэлдэг. Уйгагүй хөдөлмөрч улс. Даанч жимс ногоо гээд гаргасан бүтээгдэхүүн нь Казахстан, Сибирийн зах зээл рүү маш доогуур үнээр зарагддаг гэж эмзэглэж байдаг юм байна. Халимагийн бизнесмэнүүд болохоор огт сонирхохгүй.

- Киргизэд амьдардаг халимагуудын яс тоо танд байна уу?

- Яг өөрийгөө халимаг гэж тооцдог хүн бол 6000 гаруй гэнэ. Нийтдээ гэвэл 10 мянга гарах байх. Ер нь бол Киргизийн зарим овог ч өөрсдийгөө халимаг гаралтай байж магадгүй гэж үзэх нь бий. Ерөнхийлөгч байсан Аскар Акаев Киргизийн “калмак” гэдэг овгийн хүн.Дундад Ази, Казахстаны түрэг хэлтнүүд халимаг гэхийг яг ингэж “калмак” гэж хэлдэг юм шүү дээ. Тухайлбал энэ овог нэгэн цагт ойрдуудтай цусан холбоотой байсан байж мэдэх юм. Одоо яг таг тодруулах хэцүү л дээ. Бишкект манай Халимагаас очсон хэдэн хүн байна. Санал, Бямбаа гэж хоёр залуутай уулзсан. Бизнес эрхэлдэг, “Selа” гэдэг хувцасны алдартай брэндийн сүлжээ дэлгүүр ажиллуулдаг юм билээ.

- Сарт халимагууд эх хэлээ хадгалж үлдэж үү?

- Харамсалтай нь бараг мартсан байна. Ойрдоор ярьдаг хөгшчүүл голдуу цөөхөн хүн бий. Чельпект насаараа суусан нэг өвгөн ойрдоор ус цас шиг ярьж байхыг сонсоод алмайрсан шүү. Дүү нь бас сайн ярьж байна, гэхдээ гэр орондоо бол киргизээр л ярьдаг гэнэ. Харин орос хэл сайтай юм. Хараад байхад эх хэлээ сэргээе гэсэн сонирхол бий болж байгаа бололтой. Ярианы дэвтэр, толь бичиг сураглаж байна лээ. Дээр нэр нь гарсан Б.Мансуров хамгийн олон ойрд үг мэддэг хүүхэд шалгаруулах уралдаан зарлах гэж байгаагаа ярьсан. Залуучуудыг эх хэлээ сурахад түлхэх нэг арга юм даа. “Хүү маань миний эх хэл киргиз үү, ойрд уу гэж асуух юм. Би алийг нь хэлэх болж байна аа?” гэж нэг хүн асууж байна лээ. Тэг ингэ гэж хэлбэл их л юм байлаа. Гэхдээ юуны өмнө бодит зүйлээр туслах л хэрэгтэй юм байна гэж бодогдсон. Тухайлбал түүхэн ном зохиолоор. Түүхээ мэдэж ойлгож авбал тэр хүн хүүдээ юу гэж хариулах нь тодорхой. Түүхэн ухамсар гэдэг цусандаа ч биш, ард түмнийхээ түүхийг мэдэж авсан тэр ойлголт дээр л тулгуурлах ёстой байх. Асар баян, эмгэнэлтэй, бас баатарлаг түүхтэйгээ мэдэж авсан цагт бидний нэг хэсэг болсон Иссык-Кулийн халимагууд тэндээ уусаад дуусах нь арай ч үгүй байх аа. Овгоороо бахархдаг өнөө К.Носинов маань “Өвөг дээдсийнхээ уугуул шашныг эргэж шүтэх цаг болсон байна” гэж нэг дуугарсан шүү. Ойрд монголчуудын түмэн ээдрээт хувь заяаны эрхээр бусад монгол хэлтнүүдээсээ 150-иад жил холдож тасарсан тэдний маань бодолд юу явааг таахын аргагүй. Иссык-Кулийн халимагуудыг нэг хэсэг нь хошуудууд, нөгөө нь хэсэг нь торгуудууд гэдэг. Ямар ч байсан тэд бол ойрд монгол түмний салшгүй нэг хэсэг нь л үнэн билээ.

Тэс голын магтаал - Л.Лхамрагчаа (Алтай Хайрхан)

2011-01-06T21:12:00.000-08:00

МОНГОЛ, КАЗАХСТАН УЛСУУДЫН ТYYХЭН ХОЛБОО.

2011-01-04T01:45:00.001-08:00

МОНГОЛ, КАЗАХСТАН УЛСУУДЫН ТYYХЭН ХОЛБОО.

Казахстан Оросын хувьд Зуунгараас
авсан «бэлэг», еереер хэлбэл монголчууд
Казахстаныг Оросод нэгтгэж егчээ.
Зуунгарчууд л Монголын дээд монгол,
жинхэнэ эх орончид байсан байна шуу дээ!
Хэмээн бачимддаг атлаа бид Зуунгарын туухийг
Ер казахуудаас илуу мэддэг болов уу?...

Монголын туухэнд холбогдолтой нэгэн ой дехеж буйг Казахстаны хэвлэл дээр бичжээ Энэ нь Ка¬захстан Зуунгарын дайн эхэлсний 350 жилийн ой ажээ. Бид Казахстан байтугай Зуунгарын туухийг бараг мэддэгтуй ч тэд энэ уйл явдапд ач холбогдол егч байгаа юм. Учир нь 1655 онд Зуунгар /Джунгария/-ын хаант улс (зуунгар-джунгария) казахуудын нутагруу довтолсноос хойш дайн 100 жил ургэлжилжээ Энэ нь Казахстаны туухэнд томоохон уйл явдал болж орсон байна

Монголчуудын Манжтай хийсэн тэмцэл манай туухэнд ямар байр суурь эзэлдэг билээ, Казахстаны туухэнд Зуунгарын турэмгийллийн эсрэг ундэсний эрх челеений тэмцэл чухал ач холбогдолтой байдаг аж Зуунгарын (Джунгария-гэдэг оросоор Зуунгар ерон бол монгол нэрээр нь хаанч хэрэглэх хэрэгтэйлдээ тэгэхгуй бол джунгария зуунгар гээд хоер улс ундэстэн болоод байна) довтолгоо Казахстаны туу¬хэнд нэгэн маш чухал эргэлтийг хийсэн байна. Чухам Зуунгарын монголчуудаас болж Казахстан Оросын харъяанд орохоос еер аргагуйд хурсэн ажээ Уунийг хэнч эргэлтгэх нь мэдээж. Ка¬захстаны хэвлэлд Зуунгар Чингисийн уеийн Монталоос дутахгуй хучирхэг байсан гэж: бичжээ. Зуунгар 100 мянган цэрэгтэй байсан юм байх. Одоо 100 мянгэ хурэх цэ-рэгтэй арми хуруу даран тоолохоор байгаа билээ. XVII эууны 60-эад-онуудэд-хунтайж-Цэвээнравдан Сарысу голд хурч Казахстаны оршин тогтнолд маш ноцтой заналхийлэх болжээ. Туунээс гадна баруун талаас Ижил морний халимагууд (калмыки) , мен зугээс Хова, Бухарын хаант улс довтолсон бэйна 1717 онд казахууд Янгуэ голый эрэг дээр 30 мянган цэрэг тевлеруулж чаджээ. Шируун тулалдаан болж Зуунгарынхан ялсан байна. Дараа нь Арысь, Талас голуудын орчим Казахын цэрэг удаа дараалан ялагдал хулээжээ.
Суулчийн тулалдаанд Зуун¬гар 10000 цэрэг олзолсон.
Туунээс хойш XVIII зууны 20-иод онд казахын ард тумэнд «Ак табан шубрунды» хэмээгч их зовлонгийн он жилууд эхэлсэн гэжээ. Казахууд уй олноороо Дундад Ази руу дурвэх болсон байна. Зуун¬гар Казахстаны бараг бух нутгийг эзэлсэн байлаа 1728 онд Балхаш нуурын дэргэд казакууд том ялалт байгуулжээ. Казахын ундэсний баатар Тауке, Абул хаир, Букенбай, Тайлак, Саурук нар Зуунгартай хийсэн тэмцэлд тодорчээ. Гэвч Зуунгарын ноёрхлыг унагаж чадсангуй Энэ нехцел байдал казахуудыг Оросын харъяанд ороход хургэжээ. Негеетэйгуур, Орос улс казахуудыг Зуунгарын улсаас хамгаалах ямар ч оролдлого хийгээгуй юм. Зуунгарын улс мехсений дэраа л Орос суларч доройтсон Казахстанд турэмгийлэгчийн журмаар орж ирсэн байна. Казакстан Оросын хувьд Зуунгараас авсан «бэ¬лэг», еереер хэлбэл монголчууд Казахстаныг Оросод нэгтгэж егчээ. Зуунгарчууд л Монголын дээд монгол, жинхэнэ эх орончид байсан бай¬на шуу дээ! хэмээн бачимддаг атлаа бид Зуунгарын туухийг ер казахуудаас илуу мэддэг болов уу? Халх угсаатны оршдог нутгаар л туухээ хязгаарласаар ирсэн маань юутой харамсалтай( уунээс болж орсууд манай туваачуудыг алтайчуудыг хакасчуудыг бараг монгол угсаагуй ухааныы юм ярж бичиж явна). Казахын туухийг сехен узэхэд бараг хуудас бурд л монголчууд тааралдах аж Гэхдээ дан-даа турэмгийлэгчийн рольд тохиолдох нь жаахан тиймэрхуу(бахархууштай). Хуннучуудийн довтолгоо дайралтын уед Казах ч, Монгол ч гэж байгаагуй ажээ (хамгын сонин хунну-орсууд монголын овог гэж уздэггуй юм байна л ээ манай эрдэмтэд хунну-гийн талаар зов мэдээлэл огох хэрэгтэй орсуудад) татар-монголчууд Казахын ард тумэн бурэлдэн тогтох угсаатны уйл явцыг хэдэн зуунаар саатуулж орхисон гэж тэнд уздэг байна. Мен Чингис хааныг хамгийн хар хэрцгий нэгэн гэж итгэдэг хэвээр Отрарын Гаирхааны нудийг бултлээд, ухархэйд нь тугалгацутгахыг Чингис хан ерее тушаасан гэх мэт. внеегийн казахуудын нутаг тийнхуу Зучийн улсын харъяанд оржээ. XIV зууны эхээр Зучийн улс Хох Ойрд, Цагаан Орд од хуваагдахад суулийнхэд нь Казахстанбагтав XIV зууны 80-аад онд Цагаан Ордын Тохтамыш хучирхийлж, Алтай Ордыг нэгтгэж байсан болоеч феодалын бутрол бухнийг баллажээ. Цагаан орд нуудэлчин узбекуудийн улс, Ногайн Орд, мен Монголстэн /Могулистан/ гэдэг /Баабарын Их Монгол-Могул, улетай эндуурч тэмцэгч Казахын Жанибек, Ги¬рей хоёрыг сайшаэж, баруун нутагтаа газар егеневр анхны Казахын улс байгуулагджээ. Энэ нь 1465 он юм. 1465 оноос л Казах гэж яригдаж эхэлжээ. Ингэж казахуудыг . уэдэг байна. Монголчууд Казахстаныг Орост нэгтгэж егсен тедийгуй Казахстаныг байгуулж егсен бололтой. Гэтэл бид Монгол стан гэдэг улсыг мэддэг билуу? Тэр улс Балхаш, Иссык-Куль, Кашгар буюу внеегийн Казахстан, Кыргызстан, Дорнод Туркестаны нутгуудад оршин тогтнож байжээ. XIV зуун, Гирейн ач Хакк Назар хааны уед Ногайн Орд. Сибирийн хаант улс хоёр Казахстаныг хувааж эзлэхийг хичээх болсон байна. Тэд холбоотнууд байсны учир нь еередийгее Чингисийнхний, Монголчуудын удам угсаа гэж тооцдог байлаа. Унэхээр тийм гэж хэлэхэд буруудэхгуй л дээ. Сибирийн хаант улс удалгуй холбоотноо элдсан Ногайн Орд Орост эзлэгдеэн юм. Харин Сибирийн хаант улс Оросын дорно зуг руу турэлтийгзуу гаруй жил тогтоосон. Энэ эсэргууцлийн эхийг еерийгев Чингисийн удам гэж уздэг Кучум хаан тааьсан билээ. Кучум Оростой хэрхэн тэмцэж бэйсныг Монголын узэгчид «Ерлеак» хэмээх олон ангит киногоор уэсэн. Казахууд Кучумтэй байлдаж байлоа. 1573 онд Догшин Иван Казахстантай Сиби¬рийн хаант улсын эерэг холбоо байгуулахаэр Т.Чебуков тэргуутэй телеелвгчдийг явуулсан боловч тэднийг Кучум олзолжээ. 1595 онд л казахын хаан Тевеккель, Оросын хаан Федор Ивано¬вич нар холбоо тогтоож, Кучумийн эерэг хамтран I тэмцэх болжээ. XVII эууны эхээр Баруун, Хойд Казахстан руу Монголоос гаралтай Ойрд омгийнхон довтолсон гэж тэндхийн туухэнд егуулдэг. Ойрдууд Орос-Дундад I Азийн худалдааны замуудыг хаасан учир Орос. Казахстан ! хоёр дахин хучээ нэгтгэн ! тэмцэж байжээ. Хунну, Чингис. Зучи, Тохтамыш, Монголстан, Ногой. Ойрд. Халимаг, Зуунгар... Хичнээн олонудаа монголчууд Каэахын туухэнд орсон байна вэ. Дашрамд хэлэхэд Тохтамыш, Ногой, Кучум гэхээр аарим хумуус гайхаж магад. Исламын шашинд орсныгоо монголчуудын данснаас хасч ирсэн нь иймд хургэжээ. Энэ бол утгагуй хэрэг. Бид буддизмд орлоо гээд еередийгее данснаас хассан бил уу? Темер. Баабар, Тохтамыш, Ахмет, Кучум. Ногой. Крымын хаад еередийгее монгол гэж тооцож байсан, дэлхий даяар тэднийг монгол гаралтнууд гэж узэж байв.

БААТАРЛАГ МОНГОЛЧУУД (зургийн цуврал-3)

2010-12-16T22:01:00.001-08:00

БААТАРЛАГ МОНГОЛЧУУД (зургийн цуврал-2)

2010-12-16T22:00:00.000-08:00

БААТАРЛАГ МОНГОЛЧУУД (зургийн цуврал-1)

2010-12-16T21:57:00.000-08:00

Тэнгэр-Хөх Монгол Нутаг (Дуртай)

2010-12-07T18:43:00.000-08:00

Баруун Монголын Ардын Засгийн газар

2010-12-01T23:32:00.000-08:00

1920-оод оны Ховдын хязгаар

Хорьдугаар зууны эхэн үед Ар Монголын Баруун хязгаар Хаант Орос, Манж Чин улсын ашиг сонирхолын бүс нутаг болон хувирч, нэг талаас Хаант Орос Тагнын болон Ховдын хязгаарт эдийн засгийн нөлөөгөө тогтоохыг эрмэлзэж, нөгөө талаас Манж-хятадууд урьдын эзэгнэсэн байдлаа хэвээр хадгалахыг хүсч байлаа. Тагна Урианхайд Оросын худалдаа ноёрхож, цаашлан Ховдын хязгаарт байдал иймэрхүү хандлагатай болох үед Манжууд сая нэг сэхээ авч хэд хэдэн арга хэмжээ авсны нэг нь 1907 онд Алтайн өвөрт байрлалтай Шар сүмд амбан сайдын газар байгуулж, Ховдын хязгаараас нэг хэсэг газар, хүн ардыг таслан авч Алтайн хязгаар гэдгийг байгуулсан байна. 1911 онд байгуулсан Богд хаант Монгол улсад даяар монголчууд уван цуван харьяалагдахаа илэрхийлж байсан тэр үед 1912 оны зун Ховдын хязгаарын Дөрвөд 3, Хойд 2, Баяд 11, Захчин 2, Алтайн урианхай 7, Торгууд 2, Хошууд 1, Өөлд 1, Мянгад 1, бүгд 30 хошуу Ойрад монголчууд тулгар төрдөө дагаж орохоор өргөдөл гаргаж, өргөдлийг Богд Жавзундамбаас ёсоор болгож байжээ.
Гурав тасраад байсан Баруун хязгаар гурван улсад хуваагдаж 1915 оны Хиагтын Монгол, Орос, Хятад гурван улсын хэлэлцээрээр баталгаажсан нь Ойрадууд нутаг хошуу салж нийлж, нааш цааш нүүдэллэх бас нэгэн зовлон эхэлжээ. Тагна Урианхайн хязгаар Оросын нөлөөнд орж, Алтайн хязгаар Дундад Иргэн улс(Хятад)-ын мэдэлд орж, Ховдын хязгаар Хаант Монгол улсын харьяанд үлджээ. Алтайн хязгаар буюу Алтайн өвөр Хар Эрчис, Хөх Эрчис голын сав газар Шар сүмийн хамтаар Хятадын мэдэлд орсон нь Алтайн урианхай, Торгууд, Хошууд нарыг хоёр газарт харьяалалтай болгож, Ховдын хязгаарын ойрадуудыг хуваагдан сарнихад хүргэж байв. Ховд хязгаар дахь Хаант Оросын идэвхтэй бодлого дэлхийн дайн, улмаар 1917 оны Октябрийн хувьсгалаас шалтгаалж эрч хүчгүй болсон байхад Хятадын худалдаа, эдийн засгийн нөлөө 1915 оноос улам хүчээ авчээ. Дундад Иргэн улс (Хятад)-аас Монголчуудын талаар явуулж байсан бодлогоо 1913 оноос нилээд идэвхжүүлж, ялангуяа Ховд хязгаарыг Оросын нөлөөнд оруулахгүй, мөн Хүрээний Засгийн газарт захируулахгүй байх талаар цэргийн болон дипломатын бодлого явуулсан юм. Цэргийн бодлого нь 1912, 1913 онд Алтайн нурууны Цагаан Түнгэний Улаанхайрхан гэдэг газар ихээхэн хэмжээний цэрэг байрлуулж, энэ орчим сэргийлэн сууж байсан Хатанбаатар Магсаржавын цэрэгтэй ширүүн тулалдааныг үе үе хийж үр дүнгүй байдалд хүрсэн байв.

Харин өөртөө татах янз бүрийн арга мэхээр, Тухайлбал Дөрвөд, баядын нөлөө бүхий ноёдын Манжийн үед авч байсан цалин пүнлүүг нөхөж олгох, өөрийн үнэнч ноёдоор дамжуулан бусдыг ятгаж ухуулах, айлгаж сүрдүүлэх зэрэг арга мэх хэрэглэсэн боловч бас л үр дүнгээ өгсөнгүй. Ховдын хязгаарын Ойрад монголчууд Халх монголчуудын хамтаар тулгар улсаа сэргээн бэхжүүлэх, тусгаар тогтносон Монгол улсаа цогцлоон бадруулах нэгэн хүсэл эрмэлзэлтэй 1920-оод оныг угтсан юм. 1919 оноос Гадаад монголын бусад аймаг хошуудын нэгэн адил Хятадын гэмин, Оросын цагаан цэргийн түрэмгийлэлд өртсөөр 1921 он хүрэв. 1919 оноос Ховд хотод Хятадын төлөөний сайдыг хамгаалсан хятад цэргийн хороо байрлаж бүс нутгийг хяналтандаа байлгаж байв. Харин 1920-оод оноос Оросын цагаан намын цэрэг Орос, тувагийн нутгаас уван цуван ирж, дөрвөдийн хошуу тамгын газраас агт уналга, хоол хүнс албадан гаргуулж 1920 оны намар Ховд хотод буй хятадуудыг хөөн зайлуулж эзэн суужээ. Ийнхүү энэ Ховдын хязгаарын ард олон гадаадын зуйгуул дээрэмчдийн сүр дор хуваарьгүй алба гувчуур төлж, зүдэрч зовох нь өдрийн өнгө болж байжээ. Энэ байдлыг дэвшилт үзэлтэй Дөрвөдийн ноёд тэргүүлэн, Ховдын хязгаарын олон угсаатны доторх Дөрвөдийн тэргүүлэх байр суурь, жин нөлөөгөө тооцон, арга замууд сүвэгчилэн эхэлжээ. Энэ нь тухайн цаг үеийн нөхиөл байдал, шинээр бий болж байсан улс төрийн орчинтой ижилсэн хэрхэн амжилтанд хүрсэн түүхийг тодруулан хэлье.

Баруун Монголын Ардын Засгийн газар байгуулагдсан нь...

1921 оны III сард Хиагтад Ардын Түр Засгийн Газар байгуулагдсан явдал Баруун хязгаарын нийгэм, улс төрийн цаашдын хөгжлийн хандлагад шинэ нөхцлийг авчирлаа. Хиагтын АТЗГазар нь юуны өмнө Монгол оронд орогнож байсан гадаадын цэргийг нутгаасаа хөөн гаргаж, Монгол улс даяар өөрийн хяналтыг тогтоох явдал байсан юм. Ийм учраас Монголын хязгаар нутгуудад шинэ Засгийн газрын бодлогыг танилцуулах зорилгоор Монголын баруун, зүүн, Тагна хязгааруудад элч төлөөлөгч явуулсан байна. Дөрвөдийн (Ховдын) хязгаарт ажиллах төрийн түшмэлээр Ц.Хасбаатар, Ц.Ламбадорж, Өлзийханд нарыг томилжээ. Тэд Зөвлөлт Орос улсын нутгаар нэг cap гаруй аялж, 1921 оны V сарын эхээр Хөшөө модонд иржээ. Хөшөө модноос тэд Улаан байшинт буюу одоогийн Баян-Өлгийн Цагааннуурын орчмоор Дөрвөдийн хязгаарт нэвтэрч юуны өмнө нутгийн ард иргэд болон нөлөө бүхий ноёд түшмэдтэй уулзаж, ухуулан таниулах ажлаа амжилттай эхэлсэн байна. Улаанбайшинтад байхдаа Харуулын занги, залан нараар зуучлуулан Дөрвөд Далай ханы дүү Цэвээн гүн, Төгсбуянтын хүрээний Да лам Молом нартай уулзаж хэлэлцээ хийжээ. Ц.Хасбаатар нартай ЗОУ-аас К.К.Байкаловын отрядад комиссараар томилогдсон Сибирийн алдарт партизан Широких Полянский Зөвлөлтийн улаан цэргийн офицер шар Намсрай буюу халимаг Никитин, КИМ-ийн Нацов нар цуг байсан юм.

Энэ уулзалтын үеэр дөрвөдийн Сайн заяатын баруун, зүүн хоёр гарын чуулган дарга хан, чин ван нарт АТЗГ-аас яаравчлан илгээсэн бичгийг гардуулж өгчээ. Уг бичигт МАН, АЗГ-ын бодлогыг тайлбарлаж, баруун хязгаарт буй цагаантан, гэмингээс газар орноо швэрлэх, амар тайван болгоход АТЗГ-ын төлөөлөгч Дамбадорж, Хасбаатар нарт туслахыг уриалсан байна. Уриалгыг Дөрвөдийн зүүн, баруун гарын ноёд нилээд хугацаатай хэлэлцэн, цагийн байдал үнэлэлт шинжилгээ өгч, эцэстээ дэмжиж, харьяат аймаг, хошуудаас цэрэг эр мөн агт морь, уналга, ачилга, шүүс гаргахаар болжээ. Юуны өмнө Зүүнгарын чуулган буюу Далай ханы хошуу, Арван баядын хошуунаас 300 эр цэргийг захирагч Тогтох, Дагдан нарын удирдлага дор цуглуулсан байна.

АТЗГ-ын төлөөний түшмэл Дамбадорж нараас хязгаар нутагт орогнож буй гэмин цагаантны байр байршил, тэдний хүчин чадал, нэмэгдэн ирэх цэргийн тухай судлахын хамт Ховдын хязгаарт АТЗГ-ын хяналтыг тогтоох ажлыг голлон анхаарч, баруун хязгаарын олон хошуудыг шинээр байгуулагдах Ардын эрхт Монгол улсад нэгтэх явдлыг чухалчилж байлаа. Ийм учир ухуулж таниулах, итгүүлж үнэмшүүлэх ажлыг өргөнөөр зохиожээ.

Эдгээр арга хэмжээний үр дүнд 1921 оны VII сарын 25-27 ны үед одоогийн Увс аймгийн Түргэн сумын Мөст хэмээх Төгсбуянтын хүрээний ойролцоо газар орон нутгийн дэвшилт үзэл бодолтой хүмүүс, гол нөлөө бүхий ноёдууд болон АТЗГ-ын төлөөлөгчдийн хамтын хүч дэмжлэгтэйгээр Ховд хязгаарын Их хурал хуралдсан байна. Мөст хэмээх газар нь байгалийн үзэсгэлэнт газар болох төдийгүй, хэзээнээс дөрвөдийн голлох ноёдын зуслангийн нутаг юм. Зуны цагт сэрүүхэн энэ газарт далай хан, Зоригт ханы орд өргөө ойрхон буудаг тул Сайн заяатын чуулганыг хуралдуулах боломжтой тул урьд өмнө нь голчлон энд чуулган чуулж иржээ. Улс төрийн түүхэн үйл явц яг энэ мөчид тохиосноор Мөст хэмээх газар Баруун монголчуудын сэтгэл зүрхэнд мөнхөрөх тавилантай байжээ. Хурлаас Баруун Монголын Ардын Засгийн Газрыг байгуулж, Баруун Монголын Ардын Засгийн газрын Тэргүүн даргад Бат-Ерөөлт, Үнэн сүсэгт Төгс хүлэг Дөрвөд Далай хан Түмэндэлгэржавыг, Засгийн газрын Дэд даргад Дөрвөдийн Үнэн Зоригт хан Содномжамцой нарыг томилжээ. Засгийн Газрыг гурван яамтай байхаар тогтож, Дотоод хэргийн яам - Тус яамны сайдаар Ховдын хэрэг шийтгэх яамны сайд гүн Аюурзаныг, орлогчоор Ц. Дамбадоржийг, Гадаад хэргийн яам - Тус яамны сайдаар Төгсбуянтын хүрээний Да лам Молом, түүний орлогчоор буриад Нацагийг, Цэргийн яам - Тус яамны сайд бөгөөд цэргийн жанжнаар Ц.Хасбаатар, дэд сайдаар баядын ван Самданг тус тус томилжээ.

Ховд хязгаарын олон ноёд нэгдэн нийлж хязгаар нутгийнхаа хувь заяаны төлөө анхаарал тавих болсон явдал Монголын ард түмний үндэсний ухамсар сэргэж, гадаадын цэргийн эрхтнүүдийн дур зоргоороо эрээ цээргүй аашлан харгис түрэмгийлэл үйлдэж байгааг дээр дооргүй жигшин зэвүүцэж байсны нэг илрэл юм. Баруун Монголын Засгийн Газрын эн тэргүүнд хийж эхлэх асуудлууд гэвэл, Нэгдүгээрт, Цагаантны тэнэмэл цэргүүдийг тус хязгаараас хөөж гаргах, иймээс харьяат хошуудаас цэрэг татаж цэргийн отряд байгуулах, Хоёрдугаарт, Баруун Монголын Ардын түр Засгийн Газрын зорилго, чиглэлийг ухуулан таниулж өргөн олноос дэмжлэгийг хүлээх, Гуравдугаарт, Тус хязгаарт өрнөж буй улс төрийн үйл явцтай холбогдон Хүрээний Ардын Засгийн Газартай холбоо тогтоож ажиллах зэрэг болно. Баруун Монголын Засгийн Газраас 1921 оны VIII сарын 2-нд тус хязгаарын өргөн олонд хандаж тунхаг гаргасан байна. Тунхагт баруун Монголд хуучин засгийг халж, Ардын эрхт засаг төр тогтсоныг зардан мэдэгдээд, «...бидэнд хувьсгалын тугийг өргөн мандуулж босон тэмцсэн Халхын хөдөлмөрчид туслахаар ирлээ...» гэх зэргээр өгүүлж, шинээр өрнөх улс төрийн үйл явдалд идэвхтэй оролцохыг уриалсан байна. Баруун хязгаарт гадаадын капитал нэвтрэн орох явдал багасаж, бараа материалын гачигдал үүсэж, тэр хоосон орон зайг нөхөж чадаагүйгээс ард олны өргөн хэрэглээний бараа маш ихээр дутагдаж байлаа. Мөн цэрэг дайны хөлд аж ахуй хохирч, өргөн олны сэтгэл санаа тун тогтворгүй байсан юм. Ялангуяа ноёд, ван, гүнгүүдийн хувьд санхүүгийн ямар нэгэн дэмжлэгтүй хэцүү байжээ. 1920-оод оноос цагаантнууд Баруун хязгаарт нэвтрэн орсноос орон нутгийн байдал тун төвөгтэй болж байлаа.

Оросын нутгаас шахагдан гарсан Кайгородов, Казаниев, генерал Бакич нарын цэрэг Ховд хязгаарыг хяналтандаа байлгаж ЗОУ-ыг довтлох бааз суурь болгохыг хичээсэн байна. Цагаантнуудаас Алтайн тэлэнгэд гаралтай, мөн Алтайчуудаар цэргээ бүрдүүлсэн Кайгородов Бөхмөрөний гол орчимд нутаглаж, нутгийн зарим ноёдоос дэмжлэг хүлээж байсан байна. Үүний учир бол тэрээр бусад цагаантнууд шиг ард иргэдийг дээрэмдэж байсангүй байна. Нөгөө талаар нутгийн эрх баригчидтай ойртон түншилж чадсан байна. Түүнд уналга ачлага дөрвөдийн зарим хошуудаас нийлүүлж байжээ. Харин 7-р сараас хойш Баруун хязгаарт байгуулагдсан Ц.Хасбаатар, Ц.Ламбадорж, К.К.Байкалов нарын цэргийн отрядыг орон нутгийн эрх баригчдаас идэвхтэй дэмжсэнээр тэд зарим талаар амжилтад хүрч байсан боловч 1921 оны намраас цагаантануудын давуу давуу хүчинд ялагдаж Толбо нуурын тулалдаанд бүслэгджээ. Энэ цэрэгт Хөшөө модноос улаан цэргийн баг, отрядууд ирж тусалснаар 1922 оны 1-р cap гэхэд Баруун хязгаар гадаадын цэрэг, зэвсэгт дээрэмчдээс ангижирч чадсан юм. Баруун Монголын Засгийн Газрын цаашдын үйл ажиллагаа, хувь заяа хэрхсэн нь тун тодорхойгүй байдаг. Энэ засгийн газрын цэрэг Ц.Хасбаатар нарын удирдлага дор байлдаж, Толбо нуурын тулалдаанд оролцож 1921 оны сүүлч гэхэд оргож зугтаах, алагдаж шархдах зэргээр сарниж үгүй болжээ. Баруун Монголын засгийн газрын эн тэргүүний зорилтуудын нэг нь гадаадын цэргээс нутгаа чөлөөлөх явдал бөгөөд тэр нь харьяат хошуудаас гаргасан цэргийн отрядын байлдааны ажиллагаатай шууд холбоотой байсан юм. Гэтэл цэргийн отряд дээр дурдсанаар бутран сарнисан нь тус засгийн газар цаашид оршин тогтнох асуудлыг хүчтэй хөнджээ. АЗГ-аас Баруун Монголын АЗГ-ын цаашдын үйл ажиллагааг хүлээн зөвшөөрөөгүй бололтой. Зарим судлаачид Баруун Монголын засгийн газар байгуулагдсан явдлыг АТЗГ-аас явуулсан тактикийн бодлого гэж үздэг. Үүний нэг жишээ бол АТГЗ-аас Ховдын хязгаарт томилон явуулсан Ц.Хасбаатар нарын төлөөлөгчид тухайн үед орон нутгийн онцлог байдлыг сайтар ойлгосны эцэст хоорондоо сайн зөвлөлдөж, Баруун Монголын засгийн газрыг байгуулахыг дэмжсэн явдал юм.

Энэ тухай тус үйл явдалд биеэр магнайлан оролцсон Ц.Дамбадорж 1924 онд бичээд, 1928 онд хэвлүүлсэн "Толбо нуур" дуртгал, дурсамжийн номондоо Ардын засгийн элч төлөөлөгчид бүс нутгийн улс төрийн нөхцөл, цагаантны цэргийн идэвхжил, Нийслэл хүрээнээс тусламж ирэхгүй байгаа байдал зэрэгт дүн шинжилгээ хийж, "...Одоо бид хэл нэвтрэлцэхэд харилцан явалцах арга ба зам бүгдээр алдав. Бид даруйхан хөдөлж дийлэх, дийлэгдэхээ үзвэл зохино. Бас ч бидний итгэх түших ганц Дөрвөдийн олон бий. ...Урьд дөрвөд газар явах цаг миний сонссон нь эдний дөрвөд өөртөө эзэрхэхийг маш их хүснэ. Ховдын хязгаарын өөртөө эзэрхэх засаг яам байгуулая. ...Ийм явуулах нь хойч өдөр балар будлиан гарвал бидний хэдэн хүнд ямар болох..." зэргээр хэлэлцэж байжээ. 1921 оны XI сард АЗГ-аас өргөн мэдүүлсний дагуу Богд хааны зарлигаар Баруун Монголын АЗГ-ын тэргүүн Далай хан Түмэндэлгэржавыг Ховдод сууж Хэрэг шийтгэх сайдын албанд тохоон томилжээ. Эдгээр үйл явдлын дараа Баруун Монголын Ардын Засгийн газар өөрийн үйл ажиллагаагаа 1922 оны 2-р сарын 10-нд зогсоож тамга, бичиг баримтаа Ховдын сайдын яам, жанжны газар хүлээлгэн өгчээ. Энэ нь Баруун Монголын Засгийн Газрын үйл ажиллагааг зогсоосон гэсэн үг юм. Энэ цагаас эхлэн Ховдын хязгаарын Ойрад монголчууд Монгол улсынхаа тусгаар байдал, хөгжил цэцэглэлийн төлөө ах дүү Халх түмний хамтаар хүчин хөдөлмөрлөж, зуун дамнан энх амьдралаар амьдарсаар байна.

Бат Ерөөлт, Үнэн сүсэгт төгс хүлэг Далай хан Галзаннамжилын Түмэндэлгэржав (1873-1938)

Далай хан Түмэндэлгэржав билгийн тоололын Арван тавдугаар жарны харагчин тахиа буюу 1873 онд Дөрвөд Далай хан Галзаннамжилын их хатан Түмэнбаяраас ахмад хүү болон мэндэлжээ. Далай хан Галзаннамжилын 5 хүүгийн ахмад хүү тэрбээр хүүхэд наснаасаа бусдад үлгэр дууриал болсон бие даасан, өөрийн гэсэн үзэл бодолтой, аливаад хянуур ханддаг нэгэн байжээ. Төвд болон худам, тод бичгийг гаргуун сайн эзэмшсэн, арвин баялаг номын сантай, ном судрыг шүтсэн хүн байв. Түмэндэлгэржавын залуу идэр наснаас төр засах ухаанд суралиаж боловсорчээ. Бага насандаа тэргүүн зэргийн тайж, 30 шахам насандаа гүнгийн зэрэг хүртсэн байна. Түмэндэлгэржавын угсаа гарал, гэрийн хүмүүжил, өөрийн хувийн онцлог зан чанар нь үеийнхэний дунд нэр хүндтэй, хожмын улс төрийн доороо суудалтай, дотроо бодолтой, эх оронч, үндэс угсаагаа гэсэн үндэсний үзэл, хүмүүжилтэй бие хүн болон төлөвшихөд нөлөөлжээ. 1911 оны 12-р сарын 29-ний өдөр Олноо өргөгдсөн Монгол улс байгуулагдаж, түүний үндсэн зорилт нь Монголын хүчирхэг улсыг байгуулахыг зорьж, бүх Монгол овогтныг нэгтгэх тухай уриалга гаргасны дараагаар Дөрвөд, Барга, Өвөр монголын зэрэг олон монголчууд Монголын тулгар төрд дагаар орох үйл явц бүхий улс төрийн түүхэн нөхцөл үүссэн юм. 1912 оны зуны эхэн сард Улаангомд Ховдын хязгаарын онц их чуулган болж, түүнд Жалханз хутагт, Дамбийжанцан, Ховдын 30 хошууны олонх ноёд оролцож хэд хэдэн шийдвэр гаргасан байна. Энэ хуралд Г.Түмэндэлгэржав чухал нөлөөтэй оролцож хөгшин Далай хан Галзаннамжил, баядын Нацагдорж бэйс нарын Монгол улсад дагаар орохгүй байх байр суурийг үл зөвшөөрөн, дийлэнх ноёдоор Богд хаант Монгол улсад дагаар орох шийдвэр гаргуулж чадсан билээ. Энэ түүхэн үйл явдалд оролцогч гол ноёдын хооронд ойлголцол бий болгоход Г.Түмэндэлгэржав олон удаа чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Тухайлбал, Жалханз хутагт Дамбийжанцан нарын хооронд ойлголцолыг тэрбээр буй болгож байв. Ховд хотыг чөлөөлөх дайнд бэлтгэж эцгийн зөвшөөрөлгүйгээр 200 шахам орчим хүнтэй отряд байгуулж байсан нь Манж-хятадын дарлалаас хагацах түүхэн боломжийг гүнээ ухамсарлаж байсны гэрч юм. Ховд хотыг манж хятадаас чөлөөлөх тулалдаанд Түмэндэлгэржав, эцэг Галзаннамжилын хамт оролцож, Дөрвөдийн хоёр чуулганаас 400 гаруй цэрэгтэйгээр 1912 оны 7-р сарын эхээр Ховдод очжээ.

Ховд хотыг чөлөөлөх байлдаанд Г.Түмэндэлгэржав өөрийн аймгийн болон бусад 700 цэргийн бүрэлдэхүүнтэйгээр Ховд хотыг бүслэхэд оролцож, Алтайн чинад дахь Шар сүмээс Ховдын манж амбанд туслахаар ирсэн 500 цэргийг цохиход болон тус гарнизонд туслахаар сангийн хэрэмнээс туслахаар ирсэн манж хятад цэргийг саатуулж ухраахаас эхлүүлэн Ховд хотыг чөлөөлөх хүртэл бүхий л ажиллагаанд биечлэн оролцжээ. 1912 онд Ховд хотоос манжийн түрэмгийлэгчдийг хөөн гаргахад үзүүлсэн гавьяаг Богд хаанаас өндөр үнэлэн түүнд хэргэм цол шагнаж байв. Далай хан Галзаннамжилыг насжсан тул тушаалаас буулгахад түүний хүү Г.Түмэндэлгэржавт 1912 оны эцсээр эцгийн Бат ерөөлт Үнэн сүжигт Төгс хүлэг Дөрвөд Далай хан цол залгамжиллуулжээ. Халхын Засагт хан аймгийн бэйл Жалчингомбодорж (Одоогийн Говь-Алтай аймгийн Тонхил, Бугат, Төгрөг, Цээл зэрэг сумууд), гүн Маньбазар (Одоогийн Ховд аймгийн Цэцэг сум) нарын хошуунд Хасагийн хулгай нар дээрэм тонуул үйлдэхэд Дошгин номун хутагт Дамбийжанцаны хамт тосон байлдан сөнөөсөн учир Богд хаанаас улбар шар жолоо шагнан олгож байжээ. Ховдод сууж хэрэг шийтгэх, сэргийлэн батлах сайд Зоригт бэйлийн хамтаар хавсран хэрэг шийтгэлцэх сайдаар 1914 онд тохоон томилогдож, мөн оны зун 2 сарын хугацаатай Шийтгэх, сэргийлэн батлах сайдын үүрэг гүйцэтгэж байлаа. Чухам энэ үед баруун хязгаарт цаг үеийн гарцаагүй шаардлагаар 4 сайд, зарим үед илбэн тохинуулах, туслан шийтгэх 2 сайд нэмэгдэн 6 сайд зэрэг сууж хэрэг шийтгэж байсан нь сайд нарын ажил тодорхойгүй, тоо олширсноос заримдаа ажил хэтийдэн, хүндрэл учруулж байв. Мөн хязгаарын ард олноос Халхаас сайд томилогдон биднийг захиран дарангуйлж байна гэсэн гомдол, хардлага байнга гарч байв. Тухайлбал, 1915 оны 4-р сард Ховд голын Цагаан буланд хязгаар нутгийн Их чуулган хуралдах үед хязгаарын ноёд түшмэд ихээхэн цухалдаж байжээ. Энэ хурлаар шинэ албан татвар ба өнгөрсөн оны зардлыг хоёр аймагт хэрхэн хуваарилах асуудал хурц тавигдаж байжээ. Ховдын сайд нарын болон цэргийн зардлыг багасгах, дайны цагийн бүх гарлагыг улс хариуцах, аймгуудын илүү зардлыг улсын сангаас гаргаж төлөх, хязгаар нутгийг албан татвараас чөлөөлөх буюу үгүй гэхэд хоёр гурван жил хөнгөлөлт үзүүлэх зэргээр нутгийн аж ахуйг сэргээн босгох, Ховд ба Хүрээний хоорондох өртөөний албанаас чөлөөлөхийг хүсэж байжээ. Зарим хүмүүсээс Хятадад дагаар орох хүртэл асуудлыг дэвшүүлж байв. Тус Их хурлын тухай мэдээг Нийслэл хүрээнд хүлээн авмагц Богдын засгийн газраас яаралттай арга хэмжээ авч, Түмэндэлгэржавыг Ховдод хэрэг шийтгэх сайдаар тохоон томилж, халхын сайд, ноёд түшмэдийг Нийслэл хүрээ рүү татжээ. Хязгаар нутгийн эрх мэдэл Дөрвөд хүний гарт ормогц хүн ам тайвширч, нөгөө талаар Далай хан Түмэндэлгэржавыг томилсноор зарим асуудал нь эерэгээр шийдвэрлэгдсэн байна. Харин цэрэг захирах сайдаар Манлай ван Дамдинсүрэн томилогджээ. Ийм ээдрээтэй цаг үед Түмэндэлгэржав нь өөрийн цөлх ухаан, шударга зан, зарчимч чанар, өмнөө тавьсан зорилго язгуур эрх ашгаа эрхэмлэн нэгдсэн захиргааг хүлээн хязгаарыг эмхлэн удирдаж байсан юм.

Түмэндэлгэржавыг Ховдын хэрэг шийтгэх сайд байх үед

- Хөшөө модоор дамжуулан цахилгаан мэдээгээр харилцах ба тогтмол шуудантай бий болсон.
- Ховд хотод Орос консулын дэмжлэгтэйгээр бага сургууль байгуулав.
- Бага эмч бүхий жижигхэн эмийн сан нээгдсэн.
- Хүн малын халдварт зарим өвчний тарилга хийсэн.
- Оросын ноос угаалгын газар байгуулагдсан.
- 1917 онд Улаангомд Орос бага сургууль нээсэн зэрэг олон зүйлийг нэрлэж болно.

Түмэндэлгэржав нь Богдын засгийн газар, Хаант Оросын консул, Хятадын төлөөний сайд болон орон нутгийн хуучинсаг үзэлтэй төрийн зүтгэлтэн нарын үйл ажиллагааг зангидаж аливаа асуудал өөрийн тодорхойлсон зарчмыг мөрдлөгө болгон ажилладаг эгзэгтэй цаг үеийг тогтворжуулагч орон нутгийн тэргүүний түшмэд байв.

Ховдын хязгаарт олон жил суусан Элиский буюу А.В.Бурдуков, "...Далай хан бол нутагтаа нэртэй хүн юм. Тэр бол сүрхий чадварлаг захирагч байсан бөгөөд Халхчууд болон Оросын консултай сайн харилцаа тогтоов ..." гэж тэмдэглэж байжээ.

1915 онд Далай хан Түмэндэлгэржавыг Богд хаант Монгол улсын Сангийн яамын дэд сайдаар дэвшүүлэн тохоон талбихад тэрбээр бие өвдсөн учраар олон удаа албанаас чөлөө олгуулахыг хүсч байж албанаас чөлөөлөгдсөн байна. 1915 оны Хиагтын хэлэлцээрийн дараа Орос, Хятадын талыг баримталдаг урсгалууд гарч, бүс нутагт түгшүүртэй нөхцөл байдал бий болоход Засгийн газраас нухацтай хэлэлцэн шийдвэрлэхийн тулд 1917 оны намрын дунд сарын 15-нд Ховдод сууж хэрэг шийтгэх жинхэнэ сайдаар Дөрвөдийн Далай хан Г.Түмэндэлгэржавыг тохоон томилжээ. Хэсэг хугацааны дараа 1919 оноос Г.Түмэндэлгэржав нь Ховдын сайдын албанаас хөндийрчээ. 1919 оноос Зоригт ханы дүү "Харлаг бэйс" Аюурзана Ховдын сайдын албанд тохоогдон ажилласан байдаг.

Далай хан нь ийнхүү олон жилээр Ховд болон Нийслэл Хүрээний газар сайдын албанд байх зуур ард хоцорсон аймаг, хошууны ажлыг түүний дүү гүн Цэвээн (Албан баримтад гүн Түмэнбадам-Аюурзана хэмээн нэрлэгддэг болно) орлож байжээ. Далай хан 1919 оны сүүлчээс хошуу нутагтаа тогтвортой нам сууж, шашин болоод орон нутгийн аливаа хэргийг шийтгэж байсан бололтой.

Энэ үед Монгол оронд цагаантаны түрэмгий цэрэг дураар тонгочин ноёрхож байх цагт тэрээр Монгол төрийн зүтгэлтний хувиар элдэв шалтгаан тоочин овлож албанаас хөндийрөн нам сууж, харин ч харийн тэнүүлчдээс нутаг орноо чөлөөлөх талаар санаа тавин сууж байсан юм. Энэ нь Ардын намынхантай үгсэж их хэргийг Баруун монгол даяар дэгдээснийг та бид мэднэ. Энэ бол Дөрвөдийн Зүүн гарын чуулган (Далай ханы хошуу, Зүүн засгийн хошуу, Баядын 10 хошуу багтсан Далай хан аймаг), Баруун гарын чуулган (Зоригт ханы хошуу, Баруун засгийн хошуу, Бишрэлт вангийн хошуу, Баядын Ерөөлт засгийн хошуу, Захчин 2 хошуу, өөлд, мянгад хошуу, Алтайн урианхайн 7 хошуу багтсан Зоригт хан аймаг)-ны хамтран чуулах Мөстийн бэлчир хэмээх газар 1921 оны 7-р сарын 25-27 ны Их чуулган хуралдаж Баруун Монголын Ардын засгийн газар байгуулсан явдал юм. Энэ их үйлсийг өөрийн биеэр манлайлан зүтгэжээ. Түүхч Ч.Мөнхбаяр түүний тухай үнэлэн бичихдээ "Цагаантны эрхшээл дор элдвээр хяхагдан эд материалын зүйлээр ихээхэн хохирч, амь нас буснихад хүрч байсан боловч тэрбээр эх оронч дэвшилт үзэлтэй хүний хувьд харийн түрэмгийлэгчдийн эрх ашигт үл үйлчлэн, эрх чөлөөний үзэл санааг сөрсөн язгууртны үзэл бодол, улс орныхоо тусгаар тогтнолыг бусдад худалдахад чиглэсэн улс төрийн харалган үзэлд үл автан, өөрийн алсын хараат цөлх ухаан иаг үеэ сайтар мэдрэх чадвараараа түүхэнд мөнхөрсөн юм" гэжээ.

Баруун Монголын Ардын Засгийн газрын цэрэг цагаантанд ялагдаж, тэр хэмжээгээр тус Засгийн газрын байр суурь алга болж, мөн Хүрээний Засгийн газраас дэмжээгүй учир Баруун Монголын АЗГ өөрийн үйл ажиллагаагаа 1922 оны 2-р сарын 10-нд зогсоож тамга, бичиг баримтаа Ховдын сайдын яам, жанжны газар хүлээлгэн өгчээ. Харин Далай хан Түмэндэлгэржавыг 1921 оны эцсээр Ховдод сууж хэрэг шийтгэх сайдаар Хүрээний Засгийн газраас томилсон байна. Энэ албыг 1921-1925 он хүртэл хашиж байхдаа тэрээр бүс нутгийн шинж чанартай асуудлыг шийдвэрлэх, Ардын засгийн газраас удирдлага болгон мөрдөх бодлого шийдвэрийг ард олонд ойлгуулж ухуулан таниулах, уриалга гаргах, хязгаар нутгийг төвшитгэх зэрэг ажлыг удирдан зохион байгуулж байжээ. Мөн 1923 оны 6-р сарын 26-ны өдөр МАХН-ын Ховд хотын үүрт гишүүнээр элсэж байв. 1925 онд нутгийн захиргааг шинэчлэн зохион байгуулж, өөрчлөлт явагдсантай холбогдон Хязгаарын сайд, Аймгийн хан, Хошууны засаг ноёны албан тушаалаа өргөөд жирийн малчны аж амьдралаар амьдарч эхэлжээ. 1929-1930 онд явагдсан намын 3-р цэвэрлэгээгээр Г.Түмэндэлгэржав нь "угаас том феодал гаралтай учраас манай зорилго бодлогод үл нийцэх этгээд" хэмээн намаас хөөжээ. Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн ид үед 1937 оны 12-р сарын 15-нд Түмэндэлгэржавыг Увс аймгийн хэлтсээс дайчлан баривчилж, арав гаруйхан хоног байцаагаад буудан алах ял оноож, 1938 оны 3 сарын 4-нд ёсоор гүйцэтгэжээ. Түүнийг баривчлах үед эд хөрөнгийг нь тоолон битүүмжилсэн бөгөөд тэмдэглэлээс үзвэл, 6 ханатай гэр 1, 4 ханатай гэр 1, оёдлын эвдэрхий машин 1, морь, гүү, даага тус бүр 1, тугалтай, бяруутай үнээ 1, хонь хурга 43, ямаа ишиг 42, бүгд 20 бодын хөрөнгөтэй байжээ. 1929-32 онуудад язгууртан гаралтай хүмүүсийн хөрөнгийг 3 удаа хураахад 1926 оны 609 бодоос 20-н бодын хөрөнгөтэй үлдсэн нь энэ аж. Баривчлагдах үедээ 64 настай байсан байна. Хожим 1992 оны Ү сарын 16-нд түүнийг цагаатгасан билээ.

Эмхтгэлийг бичихэд ашигласан ном, бүтээлүүд

   1. Баруун монголын хан, хэргэмтэн, засаг, тайж, түшмэд, ямба олсон лам, суусан газар орныг байцаасан цэс оршив. Эмхэтгэсэн Г.Дашням, Ц.Гантулга, На.Сүхбаатар. УБ., 2003
   2. Бурдуков А.В. Хуучин ба шинэ Монголд. УБ., 1987.
   3. Гонгор Д. Ховдын хураангуй туүх. Хоёр дахь хэвлэл. УБ.,2006.
   4. Дамбадорж Ц. Толбо нуур. УБ., 1964.
   5. Дэлэг Ж. нар. Түргэн сумын туүхийн товчоон. УБ., 2005.
   6. Мөнхбаяр Ч. "Г.Түмэндэлгэржавын нийгэм-улс төрийн үйл ажиллагаа" Түүхийн товчоон. Toм. III. (Ховд Их сургуулийн Түүхийн тэнхмийн ЭШ-ний бичиг). Тал 79-107. УБ., 2006.
   7. Нямаа А. Түргэн сумын товч түүх. УБ., 1995.
   8. Нямдорж Б. Ховдын хязгаар (1911-1919 он). УБ., 2006.
   9. Орхон Д. Монголын баруун хязгаарын ардын түр засгийн газар байгуулагдсан тухайд. Түүхийн судлал. XXV. УБ.,1995.
10. Сүхбаатар На. Баруун хязгаарын нийгэм-улс төрийн хөгжлийн түүхэн тойм /XX зууны эхнээс-1930-аад он/. УБ., 2000.
11. Увс аймгийн улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгалд зориулсан "Цагаан ном". УБ., 1998.

МОНГОЛЧУУД ХӨГЖМИЙГ НОТОЛЖ БАЙЖЭЭ

2010-11-25T05:07:00.000-08:00

Юан гүрний судрын 67-71-р дэвтэрт монголын дуу хөгжим бүжгийн урлагийн тухай нэлээд тодорхой өгүүлжээ. Монголчууд Төвдөөс гаралтай ян-иг, цан-иг хэмээх дууны ая тэмдэглэх аргыг хэрэглэж байсан. Ян-иг хэдэн бичлэгийг францын Жосеф.П Ван Ост гэгч Ордос Монголоос олж, одоо дэлхий даяараа хэрэглэж байгаа дууны ая тэмдэглэх бичлэгтэй дүйлгэн жишиж гаргасан сонирхолтой зүйл бий. Түүний зэрэгцууллээс үзэхэд ян-иг дууны ая бүрэн тэмдэглэж чадахуйц боломжтой зуйл гэдэг нь мэдэгдэж байна.
Мөн монголд ардын урт дууны аяыг ятга хөгжмийн чавдасын эрэмбэд тохируулан дээд доод хөг гэж хоёр хуваан тэмдэглэх арга хэрэглэж байв. Үүнд улсын номын санд хадгалагдан буй Гүр дууны бичиг орно. Уг эмхэтгэлд орсон дуунуудыг Номун хан Норовшарав зохиосон гэх бөгөөд Өндөр хангай, Солонгон зээрд, Түмний эх Хуурын магнай зэрэг 70 хэдэн дуу оржээ. Түмний эх дууг доод хөгт, Хуурын магнай дууг дээд хөгт нийлнэ гэж хуваажээ.
Тэгээд арван чавхдаст ятга хөгжимд Хуурын магнай аягийг тусгай зураасаар тэмдэглэн зурж дууны үгийг зохих аялгуу нугалбар дээр нь тохируулан хадах зэргээр ноотлон гүйцэцгэсэн байна. Энэ бол манай дуу хөгжмийн түүхийн сонин нэгэн баримт мөн.
1959 онд бичсэнээр Г.Ринченсамбуу нутгийн хүн ардааа цуглуулсан 3000 орчим дууны сан бүрдүүлжээ. 1952 онд Чойжилсүрэн багш Архангай аймгаас 300 шахам дуу бүхий дууны эмхэтгэл, Баянхонгор аймгаас 200 шахам дуу бүхий хоёр эмхэтгэл зэргийг тус тус олжээ. Түүнчлэн Дөрвөдийн дууны хөх дэвтэр хэмээх 360 дуу бухий сайхан дууны гар бичмэл байдаг мэдээ бий.

XX ЗУУНЫ БАРУУН МОНГОЛЫН ДОМОГТ ХӨВГҮҮД

2010-11-18T21:06:00.000-08:00

2012 онд Ховд хотыг чөлөөлж, Баруун Монголчууд Манжийн дарлалаас хагацаж, Богд хаант Монгол улсад нэгдсэнийг 100 жилийн ой болно.

1912 онд Баруун хязгаарын ард түмний түүхэнд эргэлт гэж нэрлэмээр олон зүйл тохиожээ. 1912 оны зуны эхэн сард Ховдын хязгаарын гурван хошуу Богд хаант Монгол улсдаа нэгдэхээр өргөдөл хүсэлт илгээж байсан бол 7-р сард Ховд хотыг Манж, Хятадаас чөлөлөх дайныг эхлүүлсэн билээ. Манжийн талхидалаас хагацан салахыг уриалсан Жа лам хэмээх Догшин хутагт Дамбийжанцан, Жалханз хутагт Дамдинбазар нарын уриалгыг Дөрвөд, Баяд, Урианхай, Торгууд, Захчин, Өөлд бүгдээр хүлээн авч түрэн босож Манжийн 150 гаруй жилийн талхидал, дарангуйлалыг халсан түүхтэй. Ховд хотыг бүслэн хааж, Алтайн цаанаас байнга нэмэгдэн ирсэн Хятад цэрэгтэй тулалдсан энэ байлдаанд 3000 гаруй цэрэг эрс оролцсон юм.

          Доор намтрыг нь товч бичиж буй баатар эрсээс гадна заавал дурдах ёстой хүмүүс бий. Энд нэрлэж буй баатрууд чин зориг үзүүлж цэрэг захирч гарамгай амжилт гаргаж байсан бол зарим нь алтан амиа өргөсөн баатар юм. Үүнд

- Дөрвөдийн Зоригт ханы хошууны мэйрэн Баатар, бэйс Аюурзана,

-    Баядын Ерөөлт засгийн хошууны мэйрэн Нацаг,

-   Дөрвөдийн Далай ханы хошууны тайж Түмэнбадам-Аюурзана, мэйрэн Дагдан, занги Нацагдорж, цэрэг Хөхөлдэй,

-    Баядын дайчин засгийн хошууны Засаг, ван Самданжамцой, залан Эбэй, занги Түвширэх,

-     Баядын Жонон засгийн хошууны занги Надмид, Үйзэн засгийн хошууны залан Бүргэд, Саруул засгийн хошууны тайж Парчин, Сэцэн засгийн хошууны мэйрэн Очир, Эрдэнэ засгийн хошууны занги Мөхөлдөг, Эетэй засгийн хошууны мэйрэн Даваа нарыг онцгойлон нэрлэе.

Улиастай, Хүрээнд суух Манжийн амбан Монголчуудад бууж өгч нутаг руугаа хөөгдсөн тэр үед ганцхан Ховдод суугаа Манж амбан бууж өгөх нь байтугай “сайн дураар бууж өгч Монгол нутагаас явах”-ыг шаардахаар очсон Торгуудын Төмөржин ноёныг эрүүдэн хороож, гарцаагүй дайн тулаанаар шийдвэрлэх арга замгүй байдалд хүргэсэн билээ. Ийнхүү 1912 оны зуны эхэн сараас эхлэн Ховдын дайн эхэлж, намрын эхэн сард шийдвэрлэх тулалдаан болсон түүхтэй. Баруун Монголын ард олныг өөрийн биеэр үлгэрлэн дагуулсан ноёдуудыг товч танилцуулъя.

ҮНЭН СҮСЭГТ ЗОРИГТ ХАН СОДНОМЖАНЦОЙ

Дөрвөдийн хошой чин ван Гомбожавын ахмад хүү, тэрбээр 1880 онд төржээ. Зургаан настайдаа эцгээ залгамжилж 1686 онд Засаг, хошой чин вангийн хэргэм зэргийг хүртжээ. Хар багаасаа төрийн хэрэгт суралцсан тэрбээр 1925 он хүртэл хошууг захирч явжээ. Түүний үед Улаангомын Дэчинравжаалин хийдэд шинэ дацангууд нээгдэж, хүрээ хийд өргөжин тэлж байжээ. Мөн энэ үед хошууны хүн ам өсөж 12 сумтай болов.

            1912 онд Богд хаант Монгол улсад харъяат чуулганы бусад гурван хошууны хамтаар дагаж орох өргөдөл гаргасан тул Үнэн Зоригт хан цол, ханы хэргэм хүртээжээ. 1912онд Ховд хотыг Манжуудаас чөлөөлөх тэмцэлд өөрийн хошуунаас 500 шахам цэрэг удирдан оролцсон төдийгүй өөрийн биеэр хүчин зүтгэж Богд хаанаас хүрэн жолоо, шар торгон өргөмжлөл хүртэж байжээ. Содномжанцой 1912 онд Зоригт ханы хэргэм хүртэж байхдаа 32 настай байжээ.

            Дөрвөдийн хоёр чуулганы хамтарсан их хурал 1921 оны 7-8-р сард хоёр хошууны зааг нутгийн ойролцоо одоогийн Түргэн сумын нутаг Мөстийн бэлчир хэмээх газар хуралдаж, Баруун Монголын ардын засгийн газрыг байгуулахад Зоригт хан Содномжанцой тус засгийн газрын дэд сайдаар тохоогдож байжээ. 1911-12, 1921 оны хувьсгалын үед эх нутгаа харийн цэргээс чөлөөлөх үйлсэд бие сэтгэл, эд хөрөнгөөр хүчин зүтгэж, мөн Чуулган, аймгийг толгойлон удирдаж ирсэн Содномжамцой ханыг судлаж түүхэнд эзлэх байр суурийг нь зохих ёсоор эзлүүлэх ёстой.

ХАРЛАГ БЭЙС АЮУРЗАНА

Хошой чин ван Гомбожавын хүү Аюурзана 1883 онд төрсөн. Чин улсын Бадаргуулт төрийн 27-р он (1901)-д тайж болсон. 1912 онд харъяат аймгийн хан, да жанжин, олон засгуудын хуучин тамгуудыг халж, шинэ тамга цутгуулах, мөнгө хүргэх, бас Богд гэгээнд мөргөхөөр очсон учирт бэйсийн зэрэг хүртжээ.

            Олонд “Харлаг бэйс” хэмээн алдаршсан нь насан багадаа хийдэд шавилж байгаад шар шувталж хар болсонтой холбоотой Сэргэлэн авхаалжтай, эрдэм номтой тайж байв. Өөрийн хөрөнгөөс ядарч зовсон лам, хар олонд өглөг их тараадаг ноён байсан гэлцдэг. Тэрбээр 1913 онд Баруун хязгаарыг тохинуулахын сайдын хамтаар баруун хязгаарыг Хасгууд уугалан түвээсэнд цэрэг авч амжилттай дайтаж байжээ.

            1913 оноос Зоригт ханы хошууны хэргийг эрхлэн шийтгэж, 1920 онд Автономик засгийг сэргээх асуудлаар Бээжинд очсон Монголын төлөөлөгчдийн дунд баруун хязгаарыг төлөөлөн бэйс очиж байв. 1920 онд Ховдын сайдаар тохоон томилогдож байсан. 1921 онд Мөстийн бэлчирт байгуулагдсан Баруун монголын Ардын засгийн газрын дотоод яамны сайдаар томилогдсон. 1922 онд Ховдод суух төлөөний сайдаар Гомбо-Идшин гүн томилогдсоны дараа Аюурзана бэйс Дөрвөдийн баруун чуулганы даргаар тохоогдож байсан байна.

            1923-1924 онууд Монгол улсын Гадаад явдлын яамны эрхэлсэн түшмэлээр ажиллаж байгаад чөлөө мэдүүлэн уул нутагтаа иржээ. 1928 онд “Дөрвөдийг тусгаарлах гэсэн шар Санжийн хэрэг”-т холбогдон байцаагдаж байгаад 1929 онд нас баржээ. Тэрбээр Орос хийцийн хоёр давхар байшин бариулж байсан нь одоо хүртэл Улаангом хотноо буй. Хоёр давхар байшингийнхаа хажууд хүнсний зориулалт бүхий урт цагаан байшинг ердийн тоосгоор бариулсан байдаг. Хоёр давхар байшинг Богдын өвлийн ордонтой төстэй, хэлбэр хийц нь Европ маягтай, шавар дээвэр, модон тааз, тоосгон ханатай, дээд давхарт гадны зочин гийчин буудаг, нарийн модон вандантай байсан, доод давхарт Хятад маягийн халуун ханзтай, дээд давхарт гадна талаас нь шатаар ордог, Аюурзана бэйс өөрөө хавар, намрын цагт сууж амьдардаг гэх зэргээр судлаачид тодорхойлон бичсэн байна. Дөрвөд аймагт анхны хоршоо байгуулагдахад тэрбээр орон сууцаа өгч байсан мэдээ бий.

ТӨГС ХҮЛЭГ ДАЛАЙ ХАН ТҮМЭНДЭЛГЭРЖАВ

Дөрвөд далай хан Галсаннамжилын ахмад хүү. 1874 онд төржээ.     1912 онд Засаг, Төгс хүлэг Далай хан цол залгамжилсан. Бат ерөөлт, үнэн сүсэгт, төгс хөлөг Дөрвөд Далай хан Г.Түмэндэлгэржав 1911 оны Монголын ард түмний үндэсний эрх чөлөөний тэмцэлд эрслэн босож, Ховд хотыг чөлөөлөхөд өөрийн хошууны 700 цэргийг удирдан оролцжээ. Үүний учир Богд хаанаас өндөр хэргэм зэрэг шагнуулжээ. 1912-1913 онд Засагт хан аймгийн Дайчин засаг Жалчингомбодоржийн хошуунд нэвтрэн дээрэм тонуул хийж байсан Хасгийн дээрэмчдийг Ховдын сайд Ноён хутагт Дамбийжанцангийн хамтаар 500 шилдэг цэргээ дагуулан очиж бут цохиж байжээ.

Дөрвөдийн зүүнгарын чуулган (нийт 12 хошуутай)-ыг удирдахын хамт аймгийн хан, хошууны Засаг ноён байж, 1914 оноос 1917 он хүртэл Ховдын хэрэг шийтгэх сайд, 1916 онд Монгол улсын сангийн яамны дэд сайд, 1917-1919 он хүртэл Ховдын сайдын албыг хашиж явжээ. 1921 оны ардын хувьсгалын ялалтыг Баруун Монголд үргэлжлүүлэн тэндээс гадаадын цэргийг хөөхөд хүчин зүтгэл гаргасан хүн юм. 1921 оны 7-р сард Баруун Монголын Ардын засгийн газрыг байгуулж тус Засгийн газар татан буугдтал Ерөнхий сайдаар ажиллаж байв.

   1921-1925 он хүртэл Ховдод сууж хэрэг шийтгэх сайдаар ажиллаж байгаад дараа нь энгийн ардын ёсоор 1937 он хүртэл амьдарчээ.

1922 Ховд хязгаарыг төвхнүүлэх төлөөний сайд, Жанжин, Хичээнгүй баатар бэйл Магсаржаваас Ардын Засгийн газрын Цэргийн яаманд айлтгасан нэгэн бичгээс түүнийг тухайн үед хэрхэн үнэлж байсныг мэдэж болно. Тус бичигт

      “Дөрвөдийн сайн заяат зүүн гарын сайд Далай хан Түмэндэлгэржав болбоос язгуураас шашин Монголын их хэргийн тул чармайн зүтгэсээр ирсэн бидний улсын нэгэн их гавъяа журамтан мөн. Ялангуяа Ардын эрхт засгийг анхнаа үүсгэн явуулах цагаас төлөөний их түшмэд Дамбадорж, Хасбаатар, Нацов нар лугаа нийтлэн онц тусламжийг үзүүлсэн хэргийн улмаас цагаан намын хулгай нарт баригдан амь бие буснихад хүрч, басхүү албат ард нь нэн бэрхээр зовж зүдэн ардын намын цэрэгт үнэн журмаар тусалсан нь гавъяагүй гэвэл үл болох мэт бөгөөд зүй нь учрыг барж туйлын газраас лавлан тогтоовоос зохихын тулд энэхүү сайдын урьд олгосон хишиг жавшааныг сүүл дор тодорхойлон гаргаж Монгол Ардын Засгийн газарт яаравчлан мэдүүлж явуулаад хүрмэгц байцаан томилж энэ зүйлийн хоцрогдсон гавъяаг илэрхийлэн харъяат сайдыг хууль ёсоор сайшаан хөхүүлбээс болох амой. Үүний тул өргөн илгээв” гэжээ.

БАЛЖАН ХАТАН

2010-11-15T18:32:00.000-08:00

Монгол үндэстэнд багтах зарим угсаатнуудын маань уугуул нутаг ус, гарал үүслийн талаар удган багшийнхаа зөвлөсний дагуу доорх материалуудыг эхлэн оруулж байна. Буриадын бөөгийн дуудлаганд магтаж гардаг уул усны байрлал хаана байж болох талаар сонирхолтой баримтуудыг дэлгэж байна. Эзэн Чингис хааны дээд өвөг Бөртэ Чинаугийн тухай мөн дурьдагдсан байна. Наян Наваа орны Ирак улсад байж болох баримт, Бөртэ Чинауг Онон мөрөнд авчирсан буриад гаралтай түшмэлийн дуулал, Лувсанданзангийн "Алтан товч"-д өгүүлсэн хүмүүний их хаадын тэнгэрлэг гарал үүсэл, дундад азиас гаралтай "Амазон"-ы эрэлхэг хүүхнүүдийн генийн судалгааны тухай баримт мэдээг багтаалаа.

Үлгэрийн орон - Наян Наваагийн тухай Дууг татах

Заян заяа заяанай

Наян Наваа минийх

Байдан байдан байдалтай

Бада Его минийх

Хэмээх хэдэн зууны тэртээгээс хүрч ирсэн дууны үгс Хори бухиадуудын эрт урд цагийн үлгэрт сайхан эх нутаг Наян Наваад зориулагдсан. Буриад ардын эгэлгүй их таавар, элэг зүрхний гүн шаналал, үлгэр домог, дуунд өгүүлэгддэг тэр нутаг маань хаа байна вэ? Манай хэдэн үеийн элэнц хуланцын маань алтан яснууд дэлхийн аль өнцөг буланд амар жимэр хэвтээ юм бол?

Эдгээр асуултад олон том эрдэмтэн мэргэд, өндөр мяндагт лам нар, эгэл жирийн хүмүүс хариулах гэж оролдож иржээ. Тэдний тоонд А.Доржиев(13-р Далай ламын багш), Г.Ж. Цыбиков, их аялагч П.К.Козлов нарыг нэрлэж болно. Тэд нар Наян Навааг Төвд, Монгол, Хятадаар үр лүнгүй хаясан түүхтэй. Зөвлөлт засгийн үед Буриад ардын түүхэн намтар цадигийг үнэнээр нь бичиж гаргахыг хорьж цаазалдаг байсан билээ. Харин сүүлийн үед үлгэрт гардаг орны талаарх сонирхол дахин сэргэж байна.

Наян Наваа ямар нутаг байсан бэ?

Дув дулаахан улиралтай, мөнх ногоон ургамлаар хучигдсан өргөн уудам талтай, өндөр өндөр уулстай, үзэсгэлэнтэй сайхан байгальтай газар байсан тухай эрт урьдыг үлгэр домогт хүүрнэдэг.

Тэнд аж төрөн суудаг хүн зон мал маллаж, жилийн дөрвөн улиралд Тигр, Томо Заба, Бага Заба гэсэн тунгалаг ариун устай мөрний эргээр жилийн дөрвөн улиралд амгалан тэнүүн нүүдэллэн суудаг байжээ. Тэнд жилдээ хоёр удаа хоино ноосолдог байжээ. Өнгө өнгийн цэцэг алагласан нутагт аж төрөх Хори буриадууд элдэв янзын амтат жимс, ногоогоор хооллодог заншилтай болсон байжээ.

Тэр сайхан үлгэрийн оронд морины туурайн газар дээр үлдээсэн мөр нь усан үзэм жимсээр халин дүүрсэн байдаг тухай ардын домогт мартагдалгүй үлджээ.

Наян Наваа Ирак оронд байжухай

Өнөөгийн Иракийн нутаг дэвсгэр дээр, Багдад хотоос хойшоогоо Наи-Наваа нэртэй муж бий. Тэнд буриад домгуудад дурдагддаг газар зүйн нэрс эдүгээ ч хэвээр. Жишээ нь:

Наи Наваа мужийн төв Мосуп (Могуп) хотоос төдийлөн хол биш Айн Заяпа (дуунд Аян Заяанай) нэртэй суурин бий.

Цаашилбал Бада, Аршаан, Заху, Кяхта, Алтан, Байдан гэх мэтийн нэртэй гол мөрнүүд дайралдана. Хори буриадын зургаан угийн (Харгана, Аодонгууд, Худай, Батанай, Сагаан ба Хальбин) ээж, Хоридай хааны хатан Нагатай нэртэй байсан гэдэг. Түүний нэрээр Нагату мөрөн нэрлэгдсэн юм болов уу?

Өнөөдөр ч энэ мужид хэдийвээр лал-шийтүүдийн тоонд ордог ч лалын шашин шүтдэггүй, нэг сууринд баригддаггүй, буриад мөнгөн язгуурт ардууд аж төрөн суудаг.

Хори буриадууд Наян Наваанд очсон тухай

Агуу их Чингис хаан дайлан эзэмшсэн газар нутгаа бат бэхээр тохинуулахын тулд тэр нутагт монгол-буриад угшлын нүүдэлчин ардуудыг зараалаар явуулсан гэх. 13-р зууны дундуур 30 мян монгол, буриад цэргүүд гэр бүлтэйгээ Азийн баруун өмнөд нутаг руу илгээгдсэн түүхтэй. Тэдний дотор Хори буриадууд оролцсон байна. Учир нь буриадын хэтээс инэгш оршин ирсэн өнөөгийн Байгалын чанадын нутаг Чингис хааны хүү, ач нар Тулуй, Мөнх, Хулагу нарын эзэмшилд байсан бөлгөө.

Хори буриадуудыг шинэ нутагт хүрч очиход Чингис хааны нагац нарын алтан ургийн голомт Баргужин нутгаас угшилтай удмынхан баяртайгаар угтан авч, Наи-Наваа гэдэг газарт байрлуулан төвхнүүлж, тусламж үзүүлдэг байсан тухай домогт өгүүлдэг. Хори буриадуудын 7-9 үеийн төрсөн нутаг, тоонот нь болж, буриад ардын намтар түүхнээ алтан нууцтай хуудас болон бичигдэн үлджээ.

Агуу их нүүдлийн тухай

15-р зууны сүүлчээр Бага ази дахь Монголын Чингис хааны удмынхны засаг унаж, ширүүн догшин Төмөх хаан ширээнд суужээ. Тэрбээр Монголын Барулас угсааны хүн учир монгол-буриад угсаатандаа зөөлнөөр ханддаг, ёс заншил аж байдлыг нь сэргээн хөгжөөхийг оролддог байжээ. Тэгсэн хэдий ч монголын ноёд түшмэдүүд хатуу чанга засагт дургүйлхэн эх нутагтаа буцаж эхэлжээ. Тэдний хамт хори буриадууд ч бас нүүж ирсэн түүхтэй. Эх нутагтаа буцах замдаа Памир, Тянь-Шаны уул нурууд, Такла Маклагийн их говь цөлийг олон жилийн туршид гатлан, Хятадын Хөх нуур руу гарсан түүхтэй. Хори буриадуудыг нутагтаа эгэн ирэхэд тэнд хэдийнээ суурьшиж эхэлсэн хамниган омгийнхон дайтаж угтжээ. Хэдэн зуун жилийн туршид харийн нутагт аж төрөөд эгэн ирэхдээ Хори буриадууд эх хэл, ёс заншилаа өчүүхэн төдий ч умартаагүй, ардынхаа омог нэрээр нэрлүүлсэн хэвээр ирсэнийг нь бодоход бахархмаар.

Агийнская Правда сонин

2006 оны 6-7 дугаарт нийтлэгдсэн

(Л.Равдан “Дээдсийн заяатай нутаг” номноос)

Буриад бөө мөргөлийн эртний татлага

Алс холын нар жаргах зүгт

Цав цагаан цас мөсөн оройтой

Цаст өндөр уул Ярлангай Яралха дуудлагатай

Цагаан арслан хөлөгтэй

Сахияа ноён баавай минь

Орчлон дайдаас давшуулсан

Од шиг олон цэрэгтэй

Духандаа ганц нүдтэй

Ухирма ноён баавай минь

Дээд хурмастын хязгаарыг

Мэлийн туншаах(унших)

Хас хоёр дунгар нүд минь

Дун цаганн аржигар шүд минь

Хөх усан хөмсөг минь

Яргай ясан тулуур минь

Галуун сарьсан нөмрөгтэй

Цусан улаан амьтай

Амь их заяа минь

Дайдын таван тавиланд

Даллаж толмаашилсан хөтөч

Алгандаа заяаг минь зурагч

Алаг галуун сарьстай

Арвагар арван хуруутай

Алга тавиун гар минь

Байдан байдан байдаалай

Байди Иогоо нутаг минь

Заяан заяан заяалай

Заяа Наваа хоёр минь

Хөх мөнх тэнгэрээс

Хүрч ирж түшсэн

Хаан халх баавай минь

Харанхуйд хамгаал гэж

Хальтрахад түш гэж

Хан хурмастаас харуулчнаар

Хөх хурмастын шахар гэж

Хөтөлж түшиж эргэсэн

Хүзүүн сандал алдартай

Алтан ширээт хааны

Хан хар түшмэл шүү буриад би

Түмэн түбдийг захирагч

Дошхон долоон хааны

Догум Даамбо Субин

Ар алтан ширээт

Хат хажуу хааны

Алба их гувчуурт

Зовж шаналан зүтгэгч

Түбд түмэн зоны

Дай хар цусан харгуйгаас

Дажин хар түбд газраас

Хүүгэн бүүвэй Бөөртийг (Бөртэ Чинау болохыг анхаарна уу)

Хулгайлж аваад зугтлаа би

Хан хурмастаа харуулдаж бай гэж

Хар бүргэдийг дүүлүүллээ би

Харгуй бүрийд манаж бай гэж

Хар мэгжигээ(нохой) тавилаа

Халдаж ирвэл нь дар гэж

Дайдын эзэн 9 мунтуу хошоонгидийг

Давшуулж байж дуудлаа

Харгуй зам хол тул

Хад уулс олон тул

Хадын хар Хуандайг

Харгуйн газарчингаар тохоов

Бүүвэй жаахан Бөөртийгөө(Бөртэ Чинау болохыг анхаарна уу)

Хөх сарьдаг мунтарууд

Хөтөл хөтлөөр давсаар

Хар хадын байцын

Харанхуй хар хүрэмтэн

Хөлгүй хөх усан далайтай

Хөх чулуун хүрэмтэй

Таян их Ганбид хүргэж (Эргүний голын Амар мөрөнд нийлдэг газар Улаан цохиотын чулуу гэдэг байцын орчим Таян гэж агуй байдаг тухай онгод хэлжээ.)

Аахайлж байж авчирлаа.

Бүүвэйлж байж маналаа

Уулын зүрээр эхэллээ

Уураг сүүг нь гуйлаа

Орд болсон хүрэмдээ орхиж

Одтой тэнгэрт даатгаж

Орхин одох боллоо

Холын хар харгуй туулсан

Хас цагаан арслангаа

Харж бай гэж орхилоо

Хөлгүй хөх далайгаас

Хүлэг унаа гуйлаа

Холын аян даана гэж

Хөх бух хайрлалаа

Хөөх түбдээс дутааж

Хөлгүй далайг давлаа

Хөх мөсөн сарьдгуудыг

Дамжин дамжин дутаалаа

Хүүгэн жаахан Бөөртийгөө(Бөртэ Чинау болохыг анхаарна уу)

Хамаг халхад даатгаж

Халхын хаанаар хан хурмастын

Хат хатуу зараалаар тохоов

Хамаг халхын хааныг

Харж манах хурмастын хэлэлцээртэй

Хөх бух унаатай

Бултын баавай

Бух ноён алдартайдаа

Хад газрын холоос харагдсан

Манан далай толруулсан(туяаруулсан)

Хөх усан хүрээтэй

Хус модон сэрэгтэй(шугуй)

Хөвч Ян нутагтай

Барааны газраас гялалзсан

Бади Иогоо хоёр минь

Холбоотой байж харагдсан

Бархад Бурхад хоёр минь

Түнэр харанхуйн зүүдэнд минь

Сүр их голыг минь

Хүй салхи татуулсаар

Хөгжөөн бадрааж асаасан

Заадсан 99 тэнгэрийн

Зарлал хар шахар надад

Хөөр баяртай эргэсэн

Натгар шар бодон

Натаг итаг гишгүүлсэн

Алаг зүрхэнд минь туяараа

Барааны уртаа газраас

Халдашгүй хан харуул

Хан баян Байтаг минь

Хараа мэлмий хүрэхгүй

Захгүй уудам Баянгийн тал минь

Айдар жаахан Бодонг

Аахайн дуугаар тэврүүллээ

Ааяа уудам Баяндайнаа

Өдөр шөнөгүй туяарсан

Хадын жодоо байртай

Халуун инаг Бодонтой

Харалсуулан байж учраа

Заяа ехэ заяашаа бадраан

Хүрэм хөх ордондоо

Замба тивийн үүднээс

Залж эхирээдээ асарлаа

Загал гураа дүүлүүлж

Булай булгадангаа авчирлаа.

Булт хоёр хүбүүдээ

Аахайн дуугаар манаж

Бүүвэйн дуугаар өсгөлөө

Эрх бэрх алдартай

Эцгийн эрх Эхирэд

Өндөр Мунтар эхтэй

Эрхүү голын эзэн

Будан мананд туяарсан

Өндөр тольт Бүрэнхааны

Өвгөн буурал эзэн

Халиун гур унаатай Булгатай эзэн

Хан дайдын 9 мунтуу хошоонгид

Хар жодоо дуудлагатай

Хар заргач алдартай

Энгэр биенээс ургасан

Эрх бэрх найман хүбүүн

Хун шубуун ижийтэй л

Хус модон сэрэгтэй

Нарс модон жаламтай

Шинэс модон ширгэтэй

Загал гур унаатай

Задан жодоо дуудлагатай

Булай баян Булгадай

Хайм хоридол нутагтай

Арван таван тархитай

Ар өвөрнөө харуулддаг

Хорон урт хэлтэй

Хатан гоотой учирав аа

Хойд урд бололцож

Хоног төөрүлж явахад нь

Алдартай сайхан бодонхон

Амихандаа аахайлан манаж

Ами зургаан хүбүүгээр

Алаг 2 зүрхийеэн уяалдууллаа

Баавай Бухын хүбүүн

Баахан жаахан алдартай

Хонгор жаахан Баргу баатар

Хус модон шугуйдаа

Усан хүрээт Ойхандоо

Шинэс модон сэрэгтэй

Шулуун мөнгөн Ойхандоо

Ольтрог сайхан далайдаа

Олон хоног төөрүүлж

Хошионгидшилэн явахдаа

Хонгор цагаан мхунгуудыг

Хувцсаа тайшихыг харжээ

Хүдэр хүчир хүбүүн

Хунгууд басгад болж

Усан далайд шумбахад

Хун цагаан хувцаснаас нь

Хулгайлж нууж авлаа

Хуй салхидэгдэж

Хүйтэн амьсгал ороход

Хунгууд далайгаас гарлаа

Булт хунгууд хувцаслахад

Туяатай басган хунгийн

Хун хувцас үгүй байлаа

Хөвөн дэвж хунгууд нисэхэд

Дали цагаан өдгүй

Туяа гяларсан хун басганыг

Хүдэр хүчир Баргу баатар

Баяр хөөртэй учран угтлаа

Баавайнгаа аахайгаар

Ижийнхээ бүүвэйгээр

Хүлэг их хөх бухын бүрхэрээгээр

Хонгор Хошоонгидынхоо зурайгаар

Хан бүргэдийнхээ дэвэлтээр

Хун цагаан чамтайгаа

Хуй салхины хүчээр

Хувь заяатай учирлаа гэлээ

Хусан модон шугуйтай

Шинэс модон сэрэгтэй

Усан хүрээт Ойхандоо

Бархад Бурхад түшээ минь

Аахай аахай аахай

Бади Иого нутаг минь

Заяа Нава хоёр минь

Дээд алтан нар минь

Дагуул цагаан сар минь

99 дээд хан хурмаст минь

79 давшуулам дайд минь

89 усан далай минь

Буурал баавайн минь

Бадам улаан гал минь

Бодон буурал ээж минь

Үеийн үед үрийн үрд

Үндэс мөнхлүүлж

Өдөр шөнөгүй

Марталгүй орхилгүй

Хүрэн улаан зүрхийг минь

Хүдэр эр биеийг минь

Хун цагаан шубуутай

Холбон байж жаргаагаачээ

http://hamagmongol.blog.banjig.net

Sharav - Oold tatlaga "Шарав - Өөлд татлага" Сонсох дуртай

2010-11-15T01:18:00.000-08:00

Цогт эх оронч Даваасамбуугийн Мөрөнгийн гэгээн дурсгалыг хүндэтгэцгээе!

2010-11-12T20:23:00.000-08:00

Өмнөд Монголын Сөнид хошууны хөвүүн Даваасамбуугийн Мөрөн ухамсарт бүхий амьдралаа Монгол үндэстний эрх чөлөө , язгуур оршихуйн төлөө зориулсан гэрэлт хүмүүн билээ.Монгол үндэстний өмнө тулгамдсан хурц асуудлууд, харийн хорт бодлого, өнгөрсөн түүхийн сургамж , Монголчуудын цаашдын замналын талаар түүний бичсэн дайчин нийтлэлүүд олон хүнд ухаарал сэхээрлийг хайрласан билээ.Тэрбээр зөвхөн бичиж нийтлүүлээд зогсолгүй харийн хорт бодлогыг эсэргүүцсэн эрсдэлтэй арга хэмжээнүүдэд оройлон оролцож байсан.Д.Мөрөнгийн маань бүхий л амьдрал Монголчуудын төлөө, тэмцэл эр зориг, гэгээн үйлс байсан юм.Бахархал дууриал болох баатар энэ хөвүүнээ Монголын ард түмэн мартах учиргүй ээ.Харин ч мөнхжүүлэн гэрэлтүүлэх учиртай. Саяхан швэдэд түүнийг оршуулсан газар бидэнд тодорхой боллоо.Тэр л газар цогт эх оронч хөвүүнээ хүндэтгэсэн хөшөө дурсгалыг бүтээцгээе!Түүний нийтлэл бүтээлүүдийг олны хүртээл болгон мөнхжүүлье. Энэ үйлс бол Монгол хүмүүн бүрийн эрхэм үүрэг гэж үзэж байна.Тиймээс Монголын төлөө цохилох зүрхтэй хэн бүхэнд бахдам эх оронч Даваасамбуугийн Мөрөнгийн дурсгалыг хүндэтгэх энэхүү үйлсэд хандив өргөн оролцохыг уриалж байна. Мөнхүү Даваасамбуугийн Мөрөн мэт Монгол үндэстнийхээ төлөө тэмцэж зүтгэж явахыг уриалж байна. Монгол туургатны хуралдай ТББ Монголын эрх чөлөө холбооны нам Хөх Монгол бүлгэм Цагаан хас бүлгэм Нэгдсэн Монгол СДХ Дэлхийн Монгол хэлтнүүдийн утга зохиолын нийгэмлэг Монголын үндэстний үзэлтнүүдийн төлөөлөгчүүд Энэхүү уриалгыг цааш нь тарааж, нийтлэж тус болно уу! баярлалаа.

Дэлгэрэнгүйг

Шинэ Монгол үзэл ба нармай Монгол үзэл. Дөлгөөн

2010-11-12T20:15:00.001-08:00

Дөлгөөн Хүн төрөлхтний хөгжил XXI зууны босгон дээр ирэхийн зэрэгцээ дэлхийн улс гүрэн томоохон язгуур угсаа бүхий үндэстэн бүр өөрийн үндэстний нийтлэг эрх ашиг, оршин тогтнох хөгжлийн стратег бодлогоо (байлдах бодлого) эргэн харж цоо шинэ тогтолцоо бүтээлч чиг хандлагыг тусгах боллоо. Энэхүү стратег бодлогын цоо шинэ эш баримтлалууд хуучин ЗХУ задран унаж хүйтэн дайн эцэс болж (онолын хувьд) глобалчлах (дэлхийчлэл) мэдээллийн цахим үе, цаг хугацаа, орон зайн тухай сонгодог ойлголтод туйлбартай хувьсгал хийж байгаа үетэй давхцаж байгаагаараа өвөрмөц шинж чанартай юм. Гэвч энэхүү өвөрмөц өөрчлөлтүүдийн хажуугаар бас нэг нийтлэг үзэгдэл ажиглагдаж байгаа нь “бага буурай” гэх үндэстнүүдийн язгуур эрх ашгийн нэгдэл үүнээс урган гарч байгаа үндэстний эрх чөлөө сэргэн мандалтын үйл хэрэг мөн. Асар хурдацтай түгэн дэлгэрч байгаа энэ үйл явдал нь дэлхий нийтийн анхаарлын төвд орж байна. Ийнхүү Ази, Еворпыг нийлэнхэд нь хамарч байгаа үндэстнүүдийн сэргэн мандалд тусгаар тогтнол, эрх чөлөөгөө тэмцэн олох зүй ёсны үйл хэрэг нь ардчилал хүний эрхийг дээрэлхэх манай гаригийн хүн зоны эрхэм нандин үзэл бодол лугаа язгуурын шүтэлцээтэй болж байгаад түүний ирээдүйн үнэ цэнэ оршино.. Хоёр их ертөнцөд хуваагдан талцаж байгаа үед эдгээр “жижиг буурай” гэгдэх улс үндэстнүүд нэг бол эрх чөлөө тусгаар тогтнолоо алдаж, үгүй бол аль нэг хүчирхэг этгээдийн дагуул улс болж өөрийн өвөрмөц төрх, бие дааж үндэстнээ хөгжүүлэх бүхий л боломжоор хаагдмал байлаа. Одоо нэг талаас өөрийн гэсэн байр суурь, хөгжлийн зүй тогтнолоо олохын төлөө (жижиг буурай) улс үндэстнүүдийн зүгээс хийж байгаа эрчимт үйл ажиллагаа сэргэж нөгөө талаас томоохон улс гүрэн, цэрэг улс төрийн эвслүүд ч ялгаагүй өөрийн гэсэн бодлоготоо зохицуулалт хийж эхлээд байна. Цаг хугацааны хувьд сүүлийн арван жилийг хамарч байгаа дэлхий нийтийн чанартай шилжилтийн ийм үйл явц нь цаашид адаглаад хориод жил үргэлжлэх төлөвтэй байна. “Боломж” гэдэг өөрөө цаг хугацаа, бүтээх эвдэх үр дагаварыг хамт агуулж байдаг. Энэ утгаараа өнөөгийн “Шинэ Монгол” үзэл хийгээд нармай Монголын үзлэээс алийг нь сонгох вэ гэдэг асуудал аяндаа урган гарч байна.

“Шинэ монгол” үзэл геополитикийн (улс төрийн газарзүй) хувьд ЗХУ-ын оролцоотойгоор одоогийн Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр анх хүчлэн байгуулсан “тусгаар тогтносон” гэх Монгол улсын хэмжээнд дотоод гадаад бодлогоо боловсруулан, улмаар Орос Хятад гэх хоёр гүрнээс мөнхий харьяат байдалд “төвийн сахисан” “дипломат (гадаад харилцаа) улс төр”-ийн аргаар олон улсын эрхээ “баталгаажуулсан” 170 түмэн Монгол, 10 түмэн Казак жич 50 түмэн Хятад эрлийз хүн амтай “Шинэ Монгол”-оор хэтдээ нийт Монголчуудын оршин тогтнох эсэх эрх ашгийг төлөөлүүлсэн үзэл мөн. Тэдний энэ үзэл бодлыг өнгөн талаас ажвал нармай Монгол үзлээс илүү бодитой (Өвөрлөгч хийгээд Буриадыг оролцуулсан бусад Монголоо золиослож, дараа нь өөрөө идэш болох) хэсэг хугацаанд амар жимэр амьдарч болох боловч үнэндээ энэ үзлийн цаана голдуу Монголыг доройтуулан мөлжих, ирээдүйд Хятадын хөлд үрэгдүүлэх нарийн далд санаа агуулж байна. Үүнийг голдуу үндэстний луйварчид хийгээд Хятадын эрлийз хурлизууд их талархан дэмждэг.

“Нармай Монгол” үзэл нь XIX зууны доор хагасаас XX зууны эхэнд Манж Чин гүрэн нурж унахыг дагалдан эрч хүчээ авсан бүлэг. Энэ үзэл баримтлагч нь Орос Хятад гэх хоёр их гүрний дунд багалзуураа шахуулсан байдалд байгаа Ар Монгол нь дангаараа энэ хоёр гүрнийг сөрж зогсож чадахгүй, иймд заавал Ар Өвөр, Монгол, Буриад, Тува, Шинжиан жич Хөх нуурын тэр байтугай Ижил мөрний Халимагуудын оролцоотой (Зарим нь хүн амзүй оюуны нөөц бололцоогоор ч гэсэн) Их монгол улсыг байгуулах, ийнхүү нийт Монголын язгуур эрх ашгийг төлөөлсөн стратег бодлого баримтлагчдыг хэлнэ. Энэ үзэл баримтлагчид одоогийн шинэ Монголын тухай төсөөлөхдөө зөвхөн Орос Хятад хоёр л биш, дэлхийчлэх даяарчлахын хувьд энэ хоёр их гүрний эсрэг тэмцлээр дамжин гуравдахь буюу түүнээс дээш хөрш зэргэлдээ оронтой болох хүн амзүй оюуны хувьд Монголчуудын төвлөрлийг буй болгож байна.
Ийм нармай Монгол үзэл нь тухайн үед Орос, Хятад, Япон зэрэг улс орны эрх ашигт нийцэхгүй тул их гүрнүүд хуйвалдаж энэхүү Монгол үндэстний сэргэн мандах аугаа их хэтийн төлөвлөгөөг шившигтэйгээр нурааж хойшлуулж чадсан байна.

Гэвч энэ үзэл хилийн цаана байгаа нийт Монголчуудад нийт нэвт шингэсэн агаад Ар Монголын хувьд сүүлийн арван жилд асар хурдан сэргэж байгаа болно, энэ нь дэлхий бусад бүс нутагт сэргэж байгаа үндэстний эрх чөлөө тусгаар тогтнох тэмцэл лүгээ нэг зэрэг болж байгаагаараа чухал ач холбогдол өгч байна. Ясны Монгол хүн бүр л үүнийг талархан дэмждаг.

Учир нь нармай Монгол үзэл нь Монголчуудын нийтлэг эрх ашгийн эш баримлал болох агаад “Шинэ Монгол” үзэл нь түүний эсрэг зүй тогтнолыг агуулж байгаад хамаг учир оршино, ийнхүү бид энэ хоёр үзэл баримтлалын гадаад дотоод хүчин зүйлд задлан шинжилгээ хийж дэлхий нийтийн хөгжлийн чиг хандлагатай хослуулан тайлбар хийхийг хичээнэ.

Гадаад орчин Монголчуудаас юуг хүсэж хүлээнэ вэ?

Төв Азийн өндөрлөг түүний эргэн тойронд орших Монголчуудын язгуур эзэмшил нутаг нь XXI зууны босгон дээр ирээд глобалчлалын ач холбогдол нь улам бүр өсөн нэмэгдэж энэ талаар ойрын ирээдүйд хүн төрөлхтөнд томоохон гай учруулж болзошгүй, Өмнөд Хятадын тэнгисээс илүү чухал ач холбогдолтой болж байна.

Мэргэжилтнүүдийн хийсэн судалгаанаас үзвэл, 2030 он гэхэд манай гаригийн эх газрын хэвлийн нөөц баялаг үндсэндээ дуусгавар болох ба зөвхөн дээр дурдсан Монголчуудын эзэмшил нутаг жич далай тэнгис л дэлхий нийтийн материаллаг эрэлт хэрэгцээг хангах болох нь, иймд их гүрнүүд аль хэдийн энэ бүс нутагт стратег ач холбогдол өгөөд байна. Хүйтэн дайны дараа хэдийгээр ойрхи дорнод болон Балканы хойгийн ужиг асуудал энэ бүс нутаг дэх АНУ эрх ашигт заналхийлсэн хэвээр байгаа боловч АНУ-ын өөрийн цэрэг эдийн засгийн төвлөрлөө Ази Номхон далайн чигт хандуулж энэ бүс нутгийн улс төрийн үйл хэрэгт түлхүү анхаарах боллоо, тэр ч байтугай дээр дурдсан бүс нутагт хоёр талаас нь “цөмрөн орох” бодлого баримталж байна, үүнд Өмнөд Хятадын тэнгисийн эргэн тойронд хуучин байсан цэрэг зэвсгийн хүчнээ сэргээж байлдааны өргөн цар хүрээтэй сургуулилтуудыг тогтмол хийж байна. Эдийн засгийн хувьд энэ бүс нутагт хийх хөрөнгө оруулалт худалдаанд АНУ түүний холбоот Япон улсад нэн тааламжтай нөхцөл бололцоог олгож байна. Хоёр Солонгосын хэзээ хэзээгүй хийгдэх нэгдэл нь энэ бүс нутагт АНУ-аас аль хэдийн төлөвлөгөөнд байсан АНУ – Япон – Солонгос гэдэг тэнхлэг голч стратегийн түншлэлд шийдвэрлэх ач холбогдол өгөх болно. Энэ тэнхлэг гол бүхий түншлэлээс бусад тус бүс нутаг дахь түншлэлүүд нь голдуу түр зуурын түймэр унтраах чанартай агаад гадаад дотоод хүчин зүйлийн өмнө арчаагүй байдалд орох нь гарцаагүй. Жишээлбэл, терроризм (алан хядах) конторбандтай (хил алсалсан гэмт хэрэг) тэмцэх нэрийн доор “Лалын нэгдсэн хөдөлгөөн” хийгээд “Наймай Монгол үзэл”-ийн эсрэг чиглэсэн “Шанхайн гэрээний таван орон” зэргийг нэрлэж болно. Үүнээс ОХУ-ын дотоод улс төрийн байдал тогтворгүй, төвөөс зугатах хүчин зүйл үргэлжилсэн хэвээр агаад эдийн засаг, цэрэг, хүмүүнлэгийн ноцтой хямралд ороод байна. Энэ үйл явц нь адаглаад 20 жил үргэлжлэх нь ойлгомжтой, Дундад Азийн Лалын нэгдсэн хөдөлгөөн салан тусгаарлах үйл явцыг Орос улс тогтоон барьж чадахгүйн дээр энэ бүс нутагт АНУ NATO-ийн (Умард Атлантын эвсэл) нөлөө өдөр ирэхүй өсөн нэмэгдэж улмаар ОХУ-ын тус бүс нутагт дахь бодит нөлөөг саармагжуулан шахан зайлуулж байна. Саяхан Казакстан улсад болсон энхийг сахиулах олон улсын цэргийн сургуулил нь энэ бүс нутаг дахь “цаг уур”-ын өөрчлөлтийн урьдчилсан мэдээ бөгөөд БНХАУ-ын Шинжианы ӨЗО-ны хоёрдох “Косово” болох гэж байгаатай ч холбоотой юм. АНУ-ын номхон далайн тэнгисийн флот “Шинжиан бол хоёрдох Косово” сэдвээр хээрийн сургуулилт хийж байгаа мэдээ ч буй. Эндээс БНХАУ-ын өмнө тулгарсан асуудлууд ч урган гарч байна.

БНХАУ-ын хувьд коммунист намын дотоод ялзрал нь нэг намын хязгаарлагдмал алдаанаас ангижирах ямар ч боломжгүй гэдгийг гүйцэд харууллаа, “Намдаа цэвэрлэгээ хийе гэхээр нам нь сөнөж үгүй гэхээр улс нь мөхөх” гэдэг хоёрын аль нэгийг сонгох хэрэгтэй болж байна, намын хяналт оролцоотой хоцрогдсон тоног төхөөрөмж бүхий улсын үйлдвэрүүдийн үй олноороо дампуурлын эрмэгт тулж хөдөө орноос хот дамнан хөдлөх 50 сая хүний нүүдэл, хотын ажилгүйчүүдийн 40 сая хүний эгнээ, хил дагуу орны 60 сая ядуучуудын асуудал, бараг бүх нутгийг нь хамарсан амь ахуйн их сүйрэл үүнээс үүдэн гарч байна, оршихуйн их хямрал, дотоод дарангуйлал ба ардчилалыг эрмэлзэгч хүчний зөрчил, ялангуяа баруун хязгаарыг ихээр хөгжүүлэх халхавчийн доор явагдаж байгаа уусгах бодлого нь үндэстэн хоорондын эвлэршгүй зөрчлийг хурцатгаж байна. Тайван, Төвд, Шинжиан, Өвөр монгол жич Бали арлын эргэн тойрон гээд энэ бүх зүйл нийлээд тэсэрхэд одоо ганцхан сэжим л үлдээд байна. Дэлхийн худалдааны байгууллагад элссэнээр Хятадын үндэстний үйлдвэрүүдийн бэрхшээл болох ажилгүйдэл сүүлийн үед яригдаж байгаа 180 сая хүний хямарсан шашны зүсэн зүйлийн урсгалууд зэрэг нь энэ их гүрнийг үндэс сууриар нь ганхулж эхэллээ. Ийнхүү манай “Шинэ Монгол” үзэл баримтлагчдын хүсээд байгаа “хоёр хөршийн тогтвортой байдлаас Монгол улсын аюулгүй байдал шууд шалтгаалах” гэсэн нэг мөрөөдөл удахгүй нурж унах нь:

Дээрхийг нэгтгээд дүгнэвэл: Монгол улсын зүгээс баримлах гадаад бодлого нь: Орос Хятад хоёрын дунд дүүжин тоглох төдийхнөөр хязгаарлах үе нэгэнт өнгөрөн одож харин АНУ – Япон – Солонгос голчтой (зүүн зүгээс), АНУ – NATO – Лал голчтой (баруун зүгээс) хүчирхэг их гуравдагч түнштэй санаачлагатай идэвхтэй харилцаа өрнүүлэхийг шаардаж байгаа болно, энэ бол гадаад орчин биднээс хүсэж хүлээж байгаа зүйл, яг л ОХУ нь Монгол дахь лобби бүлэг (ятган эерүүлэх бүлэг), Хятад улс нь мөн суурин тагнуул Монголын төрийн өндөрлөгт байгаа эрлийз голцуутай лобби бүлгээр дамжуулан өөрсдийн эрх ашгаа гүйцэлдүүлж байгаатай нэгэн адил ирээдүйг тодорхойлогч гаднах гуравдахь хүчинд ч гэсэн Монголд тулах цэг хэрэг болоод байна. Тэд хэн бэ гэвэл ямар ч л байсан ардчилалын далбаанд буй болсон дээрх хоёр хүчний төлөөлөгч биш, харин жинхэнэ утгаар үндэстний язгуур эрх ашгийг хамгаалагч “Нармай Монгол” үзэлтнүүд мөн. Эд нар л АНУ-ын тэргүүнтэй гуравдагч хүчний Монгол дахь тулах цэг болох ёстой.

Ийм нөхцөл байдлын улмаас Монгол улс гадаад дотоод бодлгодоо тодорхой тохироо хийх цаг дөхөж байна, түүнээс биш “Бид гуравдагч хөрштэй боллоо” гэж зарласан төдийгээр асуудалд хийсвэр хандах цаг нэгэнт өнгөрсөн, гуравдахь хөршид бодит ач холбогдол өгөх дотоодын гуравдагч улс төрийн хүчин бачим тулгуу үгүйлэгдэж буй.

Дотоод хүчин зүйл Монголчуудаас юу хүснэ вэ?

Үндэстний хөгжил нь зөвхөн язгуур эрх ашиг дээр тогтоно, “Шинэ Монгол” үзэлтнүүд үндэстний нийтлэг язгуур эрх ашгийг огоорч түүний эсрэг чиглэсэн эш үндэслэлүүдийг хөөргөн товойлгож ирсэн, үүний нэг жишээ нь засгийн газар, их хурлаас бүрэлдүүлж байгаа дотоод эрх зүйн тогтолцоо юм. 1993 онд Улаанбаатар хотноо болсон дэлхийн Монголчуудын чуулганаас Монгол улсын засгийн газарт хандаж уриалга гаргасан, тус уриалганд Монголчуудын төвлөрч суугаа бүс нутаг болон хилийн цаана байгаа Монголчуудтай харилцах эрх зүйн нааштай шийдвэрүүдийг батлан гаргахыг төр засгаас хүссэн, үүний утга нь Монгол улсын одоох нутаг дэвсгэр дээр нийт Монголчуудын оюуны болон хүн амын бөөгнөрлыг буй болгож, тэр ч байтугай цус ойртолтыг сааруулах мөн үндэстний бие даан хөгжих бусад бодлого лугаа асуудлыг зэрэгуүүлэн тавьсан юм. Гэвч “Шинэ Монгол” үзэлтнүүд үүнээс үхтлээ айж дэлхийн 12 орноос ирсэн Монголчуудаас санал нэгтэй сонгосон Дашийн Бямбасүрэн (ерөхий сайд байсан) гуайг элдвээр муучлан гадуурхаж байлаа. Тэд өөрсдийнхөө явцуу явуургүй санаагаа гүйцэлдүүлэн тэр хүний улс төрийн амьдралд ихээхэн бэрхшээл учруулж чаджээ. Тэдний хэлж байгаа зүйл өнгөн дээрээ зөв юм шиг боловч үнэн санаагаа Монгол улсыг яван мэрж өөрсдийнх нь материаллаг шунал хүслийг хангагч Африк маягийн гэж хөгжил бүхий улс болох гэсэн далд явуулга мөн, 1.5 сая хавтгай дөрвөлжин километр газартай, 2.3 сая хүн амтай энэ нутаг сайхан байвал болно, бусад нь бидэнтэй хамаагүй, Тэд бараг Монголчууд ч биш гэх өнгө аясын юм ярьж байна. Тэгвэл эдгээр “Шинэ Монгол” үзлээр халхавчлагч эрлийз хурлийзуудын эрх барьсан арваад жилийг авч үзье:

Хэн гуайд ч ойлгомжтой нэг зүйл бол өнөө сайхан ирээдүй бүхий “Шинэ Монгол”-д хэн хохиров гэвэл, Монголчууд нь, хэн жаргалтай гэвэл, эрлийз хурлийзууд л байна. Учир нь ардчилалын далбаан доор үндэстэндээ засаглалын нэг хоёрдугаар хэлбэрийг бүрэн хяналтдаа авч үүний уршгаар үндэстний баялаг, гадаад зээллэг тусламж бүхийг үзэмжээр шийдэх болсон, үүнийг нарийн дэлгэж ярилгүй ард олон илэрхий мэдэх болсон зүйл, цусан удам генийн хувьд уу тэд хэзээ ч эх орон “Шинэ Монгол”-ын төлөө анхаарал тавих хүмүүс биш, гэвч тэд “Шинэ Монгол”-ыг Хятадын дагавар улс болгох гэсэн Хятад цусны “үнэр” юм.

Хүйтэн дайны үед Монголчууд геополитикийн хувьд өөрийн эрх мэдэлгүй болж бусдын эрхэнд нэгэн зүйл “Шинэ Монгол” улсыг гаргаж ирсэн, энэ Оросыг дулдуйдсан дагуул улс байлаа. Гэтэл хүйтэн дайн дуусаж ардчилал эхлэнгүүт урьдаас бэлтгэл сайтай харь элэгтнүүд улмаар төр засгийн эрхийг авч Оросын нөлөөнөөс илүү Хятадын нөлөө бүхий бас нэгэн “Шинэ Монгол”-ыг төрүүлэв. Тэд “Үхэх хулгана муурын сахлаар” ч гэх шиг, тэднйи эцсийн зорилго нь язгуурын нармай Монгол үзлээс ангид Монгол улсыг байгуулах, удахгүй өрнөж эхлэх үндэстний эрх чөлөөний хөдөгөөнөөс төв Монголыг тусгаарлах нийт Монголчуудын нэгдмэл хүчийг сааруулж, тус тусад нь залгих гэсэн Хятад бодлогын нэг халхавч юм. “Шинэ Монгол” үзлээр явсан тохиолдолд Монгол улс хэзээ ч бие даан үндэстний бүрэн тусгаар тогтнол ард иргэдийг аз жаргалтай ирээдүйд хүргэж чадахгүй гэдэг нь нотлогдоод удаж байна.

Ойрын арван жилд ямар нэгэн ахиц гараагүй цаашид ч ахиц гарахгүй нь үзтэл ил байна. “Шинэ Монгол”-ын үзэл нь тусгаар тогтнолын зөвхөн дипломат гадаад харилцааны (улс төр) хүрээ хэмжээ шүтээд байгаа шинэ тулгар Монгол удсын хэтийн зорилтыг төлөөлж чадахгүй (Учир нь тусгаар тогтнол заавал үндэстний бие даасан эдийн засаг, цэрэг, геополитикийн элемент хамаарна) иймд Монгол улс бол төв Монголчуудаас нийт Монголчуудтайгаа эрх ашгаа нэгтгэх голомт, өлгий гэдэг утгаар л өнөөдөр оршиж байна. Зөвхөн төв Монголчууд хэзээ ч жинхэнэ утгаараа биеэ даасан улсыг Орос, Хятад хоёрын дунд байгуулж чадахгүй гэдгийг өнгөрсөн одоо хоёр цаг үе бэлхэнээр харууллаа.

Нармай Монголын хөдөлгөөн ид өрнөж байсан XX зууны эхэн үед одоогийн манай эрлийз түүхчдэд хараагдаж байгаа “Коминтерн” гэгдэх Буриад Элбэгдорж тухайн үед ийм нэгэн санааг дэвшүүлсэн, энэ нь юу вэ гэвэл, Монголчууд дангаараа Орос Хятадын эсрэг тулж зогсоход бэрх учир, Төв Азийн нүүдэлчин холбоот улсыг багуулахаас өөр арга зам алга гэж үзэж байв. Гэхдээ энд биш “Төв Ази” биш төв Монгол дангаараа хэзээ ч Орос Хятад хоёрыг сөрж чадахгүй эрт оройгүй идэш болж (гэхдээ бүр Хятадынх шүү) дуусна гэдэг санааг ойлгох гэсэн юм. Хэдхэн жишээ дурдъя:

Язгуур эрх ашгийн үүднээс хоёр Герман улс нэгдсэн, хоёр Солонгос бас нэгдэх гэж байна. Үүний төлөө Өмнөд Солонгос бас 500 тэрбум төгрөг ам долларыг өөрөөсөө гаргах шаардлагатай гэж баруунын шинжээчид үзэж байна.
Хятад, Хонгконгийг, Маккаог аваад одоо Тайванруу өнгөлзөж байна, Дундад Азид “Лалын холбооны улс” хөтөлбөр яригдаж Орос улсын өөрийнх нь зүг чиглэсэн “Алс дорнодын бүгд найрамдах улс” байгуулахын эсрэг тэмцэж байна.
Казакстан улс дэлхийн аль ч орноос ирэх Казак иргэдээ хүлээн авч байна. Израйль улс зөвхөн Орос улсаас гэхэд л нэг сая Еврэй хүнийг хүлээж авсан, энэ бүхэн бол үндэстний язгуур эрх ашгаа хамгаалах гэсэн оролдлого болно, учир нь ийм язгуур эрх ашгаас ангид тааламжтай онц эрх ашиг гэж байхгүй юм.

Биднийг төөрөгдүүлж байгаа “Шинэ Монгол” гэгдэх халхавч бүхий эрлийзүүд өнгөрсөн бүхий л зууны түүхэн үйл явцад манай нармай Монголын үйл хэргийг тасалдуулах гол дайсагнагч этгээд болж ирсэн, одоо ч тийм хэвээр байна, тэд түүхээс аваад хэзээ ч эвлэрч үзээгүй Хятад Монгол хоёр үндэстнийг глобалчлал гэдгээр халхавчилж нэг юмны хоёр тал болгохыг зорьж байна.

ОХУ-ын “Шинэ Орос” гэж бүлэг бий. Тэдний олонх нь Еврэй, Монголд бас “Шинэ Монгол” гэгдэхээр бүлэг хүмүүс бий. Тэд бол Хятадын эрлийзүүд болно.

Нэг нь Оросын улс төр, худалдааны эрх мэдлийг авсан бол нөгөө нь бараг Монголын бүх эрх мэдэлд хяналтаа тогтоогоод байна.

Надад нэг эмч мэргэжилтэй нөхөр бий. Тэрээр: “Цус алдсан өвчтний биед хэзээ ч I бүлгийн цусыг II бүлгийн цустай хольж юүлдэггүй юм” гэсэн энэ нь юу гэсэн үг вэ гэвэл байгалийн гарал үүслээрээ тэс ондоо хоёр соёл иргэншилтэй ард түмнийг нэгдмэл нэг эрх ашигт зориулна гэдэг бол бүтэлгүй оролдлого гэсэнтэй адил асуудал, Хятадуудын хүний олон хэтэрч, бас тэгээд суурин соёл иргэншлийн онцлогтоо захирагдаж хэдэн мянган жилийн турш дандаа байгаль орчныг эвдлэн сүйтгэж экологийн (амь ахуй) тэнцвэрийг алдагдуулж ирсэн, гэтэл Монголчууд байгаль орчин түүний зүй тогтнолыг нарийн судалж байгалийн унаган төрхийг хадгалан, түүний жам ёсонд зохицож амьдрах аргыг урьдал болгосон ард түмэн, энэ ч утгаараа Хүннүгийн үеэс улбаатай хоёр соёл иргэншлийн дайн дажин бараг завсаргүй үргэлжилсээр эдүгээ цагийн нүүр үзэж байна. Тэгэхгүй гээд бид малаа алж идээд тариа тарих болж байна уу? Ёстой гонжийн жоо!

Асуудал хэдийн ийм ноцтой боловч зүй нь хоёр үндэстэн бие биеэ хүндэтгэн илүү дутуугаа гүйцээн зэрэгцэн оршиж болох атал өнгөрсөн зуунд Хятад Орос лугаа хуйвалдаж Монгол үндэстний нийтлэг эрх ашгийг ноцтой хохироосон болно.

Буриад, Төв Монгол, Өвөр монголд Орос Хятад хоёр гүрэн зуун жилийн турш Монголчуудыг нядалгаанд оруулж байгаа хонь шиг төхөөрч байсан, гэхдээ бүр үндэстний сор шилдгүүдийг нь шүү дээ. Энэ бол Монголчуудыг түүнийг гайхамшигт соёл иргэншлийг хамт устгах гэсэн их гүрний бодлого, бид ийм хоёр хөршдөө итгэж цаашид хувь тавилангаа даатгах гэж үү?

Энэ бүхний эсрэг зөвхөн нармай Их монгол л сөрөн зогсож, үндэс угсаагаа аварч чадна. Иймээс үндэстний хөгжил нь язгуур эрх ашиг дээр л тогтоно.

Нармай Монголын асуудал шийдэгдсэнээр бид хүн ам зүй, геополитикийн (улс төрийн газарзүйн байршил) хувьд цэрэг эдийн засаг, соёлын бие даасан байдлыг үнэнхүү утгаар олж авна, тэр үе хоёр гурван сая Монгол биш харин найман сая бүр түүнээс илүү тооны Монголчуудын гэрэлт ирээдүй улам бүр тодрох болно.

Иймээс “Шинэ Монгол” үзлийн гадаад бодлого нь зайлшгүй нурж унахын нэг адил тэдний явцуу дотоод бодлогодоо баримталж байгаа зүйл нурж унаж болно.

Үндэстнийг хагалан бутаргах, нэгдмэл эрх ашгаас татгалзуулах улмаар “Өвөр монголоосоо Хятад нь дээр”, “Буриадаасаа Орос нь дээр”, “Халх хүн хагас өдрийн найз” гэх мэтийн явган яриа дэлгэрүүлж байгаа нь ийм “Шинэ монгол”-ын нэр зүүж үнэндээ шинэ Монгол улсыг гарцгүй, геополитикийн орчинд тогтоон барих аль эсвэл хар Хятадын идэш болгох гэсэн эрлийзүүдийн жигшүүрт явуулга мөн.

Нармай Монгол үзлийн эсрэг зарим нэг нь “ардчилал” “глобалчлал” гэх мэтийн ойлголтыг дэвшүүлж юу магад, яг л Манжийн далбаан доор шарын шашныг Хятадууд Монголд хүчлэн дэлгэрүүлсэн шиг, ардчилалын далбаан доор “глобалчлал”-ыг бидэнд тулгаж байна. Глобалчлал нь АНУ Канад зэрэг эрээвэр хураавар хоёр зуугаад үндэстнээс бүрдсэн хойд Америк тивд цагаан арьстны соёлын хэм хэмжээг тогтооход мэдээж тохиромжтой зүйл.

Бас Европын хобооны улсууд глобалчлалын тэргүүн эгнээнд явж цэрэг улс төр, банк санхүү, эдийн засгийн салбар тэр ч байтугай соёлын гэх бүхий л салбарт нягтралыг буй болгож байна, дээр дурдсан хоёр бүс нутгийн нийтлэг онцлог гэвэл: Банк санхүү, эдийн засгийн хувьд нэг түвшинд очсон, улс төрийн тогтолцоо ижил, төсөөтэй, үндэстний хувьд үүсэл гарал нэгтэй, (АНУ, Канад цагаан арьстан үнэмлэхгүй олон нь Европын холбооны хувьд арьс өнгө нь ижил ч соёлын хувьд ижил нэгэн хөрсөн дээр бий болсон АНУ, Канад цагаан арьстан Европоос очсон) түүхэндээ олон удаа ижил хувь тавиланд хамрагдаж байсан онцлог шижүүд бий. Глобалчлал бол эдийн засгийн халхавчилсан шинэ колонийн үзэл мөн. Харин зэвсгийн оронд дамар барьж ирдгээрээ ялгаатай, гэвч бид хэнтэй юуг глобалчлах гээд байгаа буй үндэстний зөрчил тэс ондоо соёл иргэншил ёсны өөр шашин шүтлэг гарал үүсгэлийн гэж өөр байдал түүхээс аваад тэрсэлж ирсэн, улс төр эдийн засгийн тогтолцоо түвшин өөр ийм нэгэн орчинд, ялангуяа Орос Хятад гэх тогтворгүй байдалд тарчилж яваа хоёрхон хөрштэй байж яаж ийм өөдрөгөөр сэтгэж чадаж байна.
Бүс нутаг дахь үндэстний язгуур эрх ашиг (Үүнд глобалчлалын хүчин зүйл байхыг бүү март) Орос Хятад хоёр хөрштэй эрх тэгш харилцан хүндэтгэх тийм түвшинд хүрч очих, нөгөө талаар зүүн хойд Азийг хамарсан итгэлцэл яриа хэлэлцлийн тулах цэгүүд зүгширхээс наана “глобалчлал” нь зөвхөн “холимогчлол” болж Монголчууд өөрийн гайхамшигт уламжиллаа газар нутгийн хамт үүрд алдах болно гэдгийг бүү март.

Дээрх зүйлд товч дүгнэлт өгвөл:
Үндэстний хөгжил нь зөвхөн язгуур эрх ашиг дээр тогтноно.

“Шинэ Монгол”-ын үзэл гэдэг нь үнэндээ хуучин Хятад санааны шинэ нэр томъёо, энэ нь Монгол улсын жинхэнэ бие дааж үндэстнээ хөгжүүлэхийн эсрэг чиглэсэн.
Энэ хүчний ярьж байгаа “глобалчлал” гэгч нь юунд хүрэх вэ гэвэл 50 сая Хятадыг Монгол Себирийн нутагт оруулах гэсэн “холиочлол”-ын санаа мөн.

Зөвхөн нармай Монголыг үндэстний дотоод нөөц жич барууны эрх ашгийг дэмжлэгтэйгээр ирээдүйн 20 жилийн дотор байгуулснаар бидэнд Орос Хятадтай эн тэнцүү харилцаа байгуулах боломж бүрднэ. Тэр үед харин глобалчлал ярьж болж байх, энэ бол бидний хоёр зуун турш эрмэлзсэн илүү бодитой сонголт мөн.

Монгол улс дахь нөхцөл байдал хийгээд Өвөр монголын эрх чөлөөний тэмцэлд тулгарч байгаа бэрхшээл Дөлгөөн Хүйтэн дайны дуусгавар болсон 90-ээд оны эхэн үеэс өнөө хүртэл Монгол улсад болж өнгөрсөн нийгмийн хувьсгалд дүн шинжилгээ хийх нь Өвөр монголын эрх чөлөөний тэмцлийн ерөнхий чиг хандлагыг тодорхойлоход тулгамдсан чухал зйүл болсныг онцлон хэлмээр байна. Учир нь сонгодог урлаг бодит ач холбогдол нь аль ч талаас нь авч хэлсэн ч Монголчуудын язгуур эрх ашгийг дээдэлсэн шинэ тулгуур Монгол улс оршин тогнож Өвөр монголын ард түмний үндэсний эрх чөлөөний тэмцлийн зорилго утга төгөлдөр байж чадна. Өвөр монгол нь Монгол улсыг Хятадын хөлд өртөхөөс хамгаалах халхавч болж ирсэн шиг төв Монгол нь эргээд Өвөр монголоос Хятадын эсрэг өөрийгөө авч үлдэх их тэмцлийн ар тал болж иржээ. Ийм үзэгдэл бусад Монголчуудад тухайлбал Буриад, Тува, Ойрад ахан дүүсийн хувьд ижилхэн байгаа нь ажиглагдана. Энэ маань төв Монгол нь нийт Монголынхоо гал голомт өлгий нутаг нь болсонд оршиж байна. Язгуур соёлын шүтэлцээнд цэцэглэн хөгжсөн төв Монгол нь Өвөр монголчуудын ирээдүйн итгэл найдвар юм. Өвөрлөгчдын хувьд ийм итгэл найдвар төрүүлсэн төв Монголгүйгээр тэдний зүгээс Хятадын эсрэг оршин тогтнохын төлөө хийж байгаа тэмцэл өчүүхэн төдий ч ач холбогдолгүй болох учрыг мэдэх хүмүүс юуг эс андах билээ? Ийнхүү өнгөрсөн 10 гаруй жилд шинэ тулгуур Монгол улсад өрнөж ирсэн нийгмийн хувьсал хөгжил, түүнийг хөгжлийн дотоод мөн чанарыг зөв тодорхойлж харьцуулан тунгаавал Өвөр монголчуудад үнэ цэнэтэй амьдар эсвэл харанхуй мөхөл нүүрлэж байгааг олж харахад тус нэмэр болно.

“Амьдрал”, эсвэл “мөхөл” ийм бодол өвөрлөгчид биднийг эзэмдээд удаж байна. Байгалийн жам ёсны дагуу бид амьдрахын төлөө чадах ядахаараа өөрийгөө хамгаалж хөгжүүлж ирлээ. Өнөөдрийн ӨМӨЗО гэгч мануухай оронцог засаглалыг хүсээгүй хүлээж авах хүртэл олон зуун мянган өвөг дээдэс маань цусаа асгаруулан тэмцсэн. Хамгийн сүүлчийн жишээ гэхэд тайван цаг үеийн 1950-1960 онд болсон их хядлага юм. Тэр үед алуулсан Монгол үндэстний 16222 нь (Хятадын хүлээн зөвшөөрсөн албан ёсны тоо, үнэндээ бол үүнээс хэд дахин олон) сүр болсон язгуур угсаа бүхий хүмүүс, мөн эрэмдэг зэрэмдэг болж ажлын чадвараа алдсан 300000-гаад сэхээтэн тэд мөн амьдрах замыг сонгосон учир ийм харгислалд өртсөн билээ. Тийм ээ, бид амьдрахын төлөө юуны төлөө цус асгаруулан тэмцэх болсноо ухаарах хэрэгтэй. Өвөр монгол орныг Хятадууд 50-хан жилийн дотор хайр найргүй талхиж сүйтгэж одоо хэнд ч хэрэггүй тачир цөл болгож орхилоо. Хэрэв би зураач хүн байсан бол Өвөр монголыг өвгөн хужаад хүчиндүүлээд эцсийн амьсгал хурааж байгаа бор охин шиг дүрслэн харуулвал өөрийгөө хэт доромжилсон болох болов уу? Гэвч хүсээгүй ийм доромжлол цаашид хичнээн жил үргэлжлэх нь тодорхойгүй байгаа нь бид болон бидний хойч үр удамд нүүрлэж байгаа гай зовлон юм. Ийм зовлонгоос ангижрах гарц бидний их ар тал болсон Монгол улс мөн гэж чухал тэмдэглэж болно. Гэвч авралын гэгээн алтан гадас одон болон мишээх Монгол эх орон маань өнөөдөр ямар ад чөтгөр шүглэснийг та бүхэнд дуулгахад зүрх шимширнэ. Гэвч өнгөн талын ардчилал, иргэний эрх, барууны соёлын уур амьсгал зэрэг бага бус юм эрээнтэж харагдаагүйсэн бол энэ орон удахгүй бидний араас нирван дүр эсгэх гэж байгаа бодол төрүүлнэ.

Хятадын хаалттай нийгэмд мэдээллээс ангид түүхэн худал хуудсаар нүдээ халхлан чихээ бөглүүлж ирсэн би ч нутаг нутгийн та нартайгаа адилаар Монголд зөвхөн цэвэр Монгол ахан дүүс амьдардаг гэж бодож байжээ. Гэтэл энд нөхцөл байдал өсөд өөр байж, 100-гаад жилийн өмнөх Манж Чингийн хорт бодлогын үр дагавараар Хятад цагаач үр удмаа Монголд үлдээн асар их холилдон өргөжсөн хийгээд одоо тэдний цусыг биендээ тээж яваа 3, 4-дэх үеийн эрлийзүүд Монголын нийгэм улс төр, эдийн засаг, хууль тогтоох байгууллага, гүйцэтгэх засаглал ялангуяа мэргэжлийн чухал байгууллага зэрэгт албан тушаалыг хуваан эзэлж дууслаа. Тэд Монгол улс нэртэй Монгол соёл ахуй зүй, Монголын түүхэн уламжлалыг уландаа гишгэсэн “орчин үежсэн” Монгол улс байгуулах ажилдаа шамдан орлоо. Жинхэнэ Монгол угсаатны ард түмэн энэ оронд асар их зовж зүдэрч байгаа нь тэд өнгөрсөн зууны 30, 40-өөд он өөрсдийнхөө элит лидерүүдээ Оросын гарт алдсантай холбоотой ажээ. Чухам Орос орон өөрийн эрх ашгийн үүднээс энэ Монголыг Хятадаас “хамгаалан” авч үлдсэн боловч улс орны үйл хэргийг эерэгээр тунгаан бодох тэнхэлтэй бүх элит лидерүүдийг нь устгаж амжжээ. 90-ээд он гарч Оросын сүр хүч харьж эхэлснээр Монгол дахь Хятад угсаа үтэр түргэн эрч хүчээ авч өндийж байна. Цэдэнбалын үед нэг хэсэг муудсан Орос Хятад 2-ын зөрчлийг ашиглан 4 Ойрадын хөвгүүн тэрээр Монгол дахь Хятад угсаа гарал бие төлөөний хүчтэй тарж байсан боловч одоо түүнийг Зөвлөлтийг эелдэг дагагч болгон далимдуулан булшилж, оронд нь заналт Хятадуудын хөшөө самбарыг энд тэндгүй босгож Монгол төрийн зүтгэлтэн болгон харуулахыг хичээж байлаа.

Сүүлийн 10 жилд Монгол улс хөгжлийн макро бодлого үндэсний чиг баримжаа бүхий сэргэн мандал үзэл бодлыг эрж хайлгүй харин зээлээг тусламж эцэс төгсгөлгүй идэх Хятад панзчины бүхий шунаг замыг сонголоо. Авилгал хээл хахуул энэ бүхнийг Хятад угсаа гарлын бие төлөөний зүгээс нийгэмд нян хижиг шиг тарааж байна. Олонх цэвэр цусны Монгол ноёд орчны нөлөөнөөс болж улсынхаа мөнгийг үрэн таран хйиж идэж уухын дон шүглэсэн байна. Ийм үнэлэмж бүхий нийгмийн орчинд Монголын гэгдэх бүх уламжлал үнэ цэнээ алдаж Монголчууд сэтгэлгээний ядууралд автаж байна. Зарим социологийн судлалын үр дүнгээс харвал Монголчуудын олонх нь ирээдүйдээ итгэх итгэлгүй болсон ажээ. Монгол улсын эдийн зэсэг гэхээр юмгүй болж залуучууд хэдэн 10000-аар хилийн цаана гарч хүнд нүсэр хар ажил хийж гэр орноо тэжээх байна. Тэдний гэр орондоо гуйвуулсан валют хийгээд олон улсын зээл тусламж нь Монголын эдийн засаг нийгмийн хөгжлийг “тогтвортой нөхцөл”-ийг хангаж санхүүгийн гол эх үүсвэр болж байна. Зохион байгуулалт төлөвлөгөө муутай үйлдвэр уурхайн газрууд Монголын байгаль орчинд ноцтой заналхийлж байгаа ч бүхнийг эрхшээлдээ оруулж амь зуух Хятад уламжлалт сэтгэлгэ бүхий дарга анги үүнийг үл тоомсорлон онгон байгалийг хайр найргүй онгичиж малтсаар экологийн баримжаа бүхий үндэсний хөгжлийн чиг хандлагагүй болжээ. Хятадад Хатан гол ширгэж байхад Монголд Хатан Туул маань татарч байна.

Энэ бүхэн Хятад сэтгэлгээ бүхий дарга ангиас шалтгаалж байна гэхэд хилсдэхгүй байх. Сүүлийн жилүүдэд төр засгийн өндөрлөгт Хятад цусны лидерүүд олноороо гарч ирснээр Монгол үндэстний уламжлалын санг илээр дайрч давшлан, оронд нь энд тэндэхийн тэнүүл зайдан сэтгэлгээ нийгэм нийтэд хэвшүүлж ирлээ. Монголын гэмт хэргийн ертөнц газар авсан хийгээд түүнд нь голцуу сэтгэлгээний эмзэг давхаргад хамаарагдах хөдөө орны нутгийн цэвэр Монгол залуус өртөх болов. Учир нь тэд хотын залуучууд шиг гадагш гарч ажил хийх арга чарга олж ядсан хийгээд Монголын төрийн томчууд тус тусын амин ашгийг улсын эрх ашгаас хэт дээгүүр тавьж тэдний амьдралыг золигт гаргаснаар тайлбарлагдна. Улаанбаатар хотод траншейны гэж овоглосон олон мянган тэнүүл хүүхэд амьдрах агаад тэд цөмөөрөө цэвэр Монгол цусны ядуу ардын хүүхэд гэдгийг батлан өгүүлж чадна (Хэдийгээр Монгол эрх баригчид мэдээж ийм судалгаа явуулаагүй боловч).

Монголын нийгмийн шинжлэх ухааны зарим төрлийн хичээл сургууль худал хуурмаг түүхэн найруулгаар сургуулийн хүүхдүүдийг хууран мэхлэж тэднийг Монголын уламжлалаас холдуулахыг нарийн аргаар гүйцэтгүүлж байна. Ялангуяа XX зууны Монгол үндэстний түүхийг гуйвуулан мушгиж зөвхөн төв Монголын хүрээ хэмжээгээр хязгаарлах, ингэхдээ шинэ Монгол улсыг тэнгэрээс гэнэт унаж буй болсон мэт дүрслэн харуулж байна. Учрыг ухваас нөгөө Хятад уг гарал бүхий “эрдэмтэн мэргэд” Монголын түүх гэгчийг найруулан сууж байгаа ажээ. Монголын эдийн засаг Хятад уг гарал бүхий хүмүүсийн гарт орохын эрхээр АНУ, барууны улс орнуудад тэдний үр хүүхэд Монголыг төлөөлөн сурч Монголын ирээдүй чухам тэднээс шалтгаалах болж байгаа нь хамгийн их сэтгэл түгшээсэн үйл явдал гэж үзэж болно. Энэ бүхнийг эрх баригчид Хятад угсаа зах зээлийн өрсөлдөөний зам гэх буюу даяаршлын үр дагаварын зайлүгүй зүйл гэж тайлбарлаж ардчилалаар хамгаалуулан зөвтгөж байгаа.

Гэвч Монгол Америк биш, Малайз ч биш. Энэ гаригийн дэлхийн хамгийн өвөрмөц бахархалтай соёл иргэншлийн өлгий юм. Ийм агуу эмзэгхэн эх орон маань нэг ёсны буруу номт, хар элгийн хүмүүсийн гарт өртөж байна. Бидний их ар тал ийм байгаа Өвөрлөгчдын цаашдын тэмцлийг улам бүр мухардалд оруулж байна. Учир нь бидний ар талд биднээс шал өөр сэтгэлгээ, бидэнтэй соёл сэтгэлгээний язгуур холбоо алдарч үндэстний өөрийн өв уламжлалаасаа холдон тасарч байгаа тийм Монгол бүрэлдэн тогтнох хандлагатай боллоо. Ямар сайндаа Монголын нэгэн удирдагч “Хэрэв хил дагуу оронд үймээн самуун гарвал бид Бээжин Москватай хамтарч шийдэж байх хэрэгтэй” гэхэв дээ. Гадаад явдлын яамны нэгдсэн бодлогын газрын даргын албыг хашиж байсан нэгэн этгээд дээрх ноёдын хэлснийг гадаад харилцааныхаа суурь үзлийн баримлалын нэгэн хэсэг болгож батлуулж дөнгөсөн юм. Өвөрлөгчид бид Хятадын эрхшээлд 50 жил байсан хэдий ч өөрийгөө хамгаалах төрөлх чанартаа автаж Хятадтай эрлийзэжсэн нь нэн ховор билээ. Учир нь бид өдөр бүхэн дайсныхаа элдэн доор өвөг дээдсийнхээ яруу алдрыг бодож явсанд ач холбогдол оршино. Одоо энэ бодлогыг ажил хэрэг болгох цаг хаяанд ирж байгаа хэдий ч Монгол дахь нөхцөл байдал ийм байгаа нь бидний их ар тал магадгүй эгзэгтэй үед бидний нуруунд хутга зоох вий гэх бодол төрүүлнэ. Юу ч гэсэн Монгол улсын ирээдүй тун бүрхэг байгаа. Үндэстний өв уламжлалын бус замаар явах бусармаг оролдлого нь зөвхөн энд байгаа Монголчууд төдийгүй Өвөр монголчууд бидэнд хэцүүхэн тавилан оноох эрсдлийг нэмэгдүүлж байна.

Дээр өгүүлснийг лавшруулан тунгаавал:
XXI зууны босгон дээр Өвөрлөгчид бидэнд эрх чөлөөний боломж дэлхий нийтийн хөгжил, Хятад дахь ардчилалын болзошгүй өнгийг даган наашлах өнгө аястай хэдий ч бидний үндэстэн найдлага гол итгэлийг бүрэлдүүлж байгаа улсын нөхцөл байдал тийм ч өөдрөг дүр төрх харагдахгүй байна. Үүнийг бид Монгол улсын шилжилтийн үеийн эдийн засаг түр зуурын бэрхшээл зэргийн ердийн ойлгогдохуунтай хольж хутгаж тайлбарлахыг хүсэхгүй байна. Учир нь энэ нь Хятадын бие төлөөлөл болох Монголын одоогийн эрх баригчид зонхилох хэсгийнхний зүгээс өөрсдийнхөө гэмт үйлдлээ нуун далдлах хаяг шошго болсоор иржээ. Монгол ард түмнийг шилдэг соёл сэтгэлгээндээ багтааж тэдний оюуныг омтгойлж байх ёстой сэхээтны давхарга нь техник сэтгэлгээ харьцангуй хөгжсөн боловч онцлог сэтгэлгээ нь өнгөрөн хоосорч өөрийн үндэстнийхээ соёл уламжлалаа айраг, архи тэргүүнээс цааш ойлгож сэтгэх нь ховор болов. Соёл сэтгэлгээний ийм харанхуй байдлаа Европын соёл боловсролд дадаж заншсаных гэж хаацайлан тайлбарлаж байдаг. Өөрийн соёлын зузаан хөрсөнд биш, өрөөлийн шилтэй усанд ургаж байгаа цонхны наана өрөөстэй хариугүй цэцэг шиг ийм сэхээтны давхарга үндэс эх орноо гэх ямар сэтгэл байх вэ? (Энэ нь цөөн тооны Монгол сэхээтны Монгол соёл дахь соён гэгээрүүлэх үйлсэд оруулж байгаа зүтгэлийг үгүйсгэж байгаа хэрэг биш) Ази тивийн бичил Америк маягийн улс байгуулна ч гэх шиг.

Үнэндээ энд удахгүй томоохон Сингапур маягийн улс бүрэлдэх эрх зүйн орчин буй болоод байна. Мөнгөтэй бол Монголд газар эзэмшин насан турш амьдрах тийм цагаачиллаар хуулиудыг батлан хөгжүүлж эхэллээ. Энэ дэлхийд Еврэй, Япон, Хятад 3 үндэстний ард түмэн хамгийн их мөнгөтэй. Мэдээж Еврэй, Япон 2 Монголд ирж амьдрах нь юу л бол? Хилийн цаана байгаа ядарсан Монголчуудад лав мөнгө алга. Тэгэхээр Хятад угсаатнуудын яаран батлуулсан энэ хууль зөвхөн тэдний ар талын их цэргийг (5-р цуваа нэгдэл гэгдэх) урин ирүүлж Монголыг мад тавих ов явуулга болж байгаа нь тодхон билээ. Халуун бүсийн Сингапурт хүн амынх нь 78% нь Хятад угсаа гарлууд байгаа бол шинэ зууны Монголд тэд чухам хүн амын хэдэн хувь байхаас үл хамааран Монголчуудыг үүрд эрхшээлдээ оруулах бодлоготой байлаа. Энэ нь өөр юу ч биш нөгөө Хятад угсаа гарлын зүгээс хөөрөгдөж байгаа “Монгол үндэстэн гэж яриад яах юм бэ? Монгол улс гэж байгаа бол болоо биш үү?” гэдэг үгийнх нь цаад учир утга юм. Монголд ажил эрэгч байдлаар амьдрах хүсэлтэй хэн боловч эндэхийн Хятад угсааны хүмүүстэй найрсахаас өөр арга самбаа алга. Газрын тухай хуулиуд, харъяатын тухай хууль журмыг нь нарийн авч үзвэл Монгол гэдэг энэ орон хэний эрхшээлд байгааг зөвтгөхгүйгээр ойлгож болно. Гэвч тэд энэ бүхэндээ сэтгэл тайвширч суугаагүй. Энд бичиж байгаа агуулга бүхий зүйлийг хязгаарлах үүднээс “Үндэстнийг хагалан тусгаарлах үзлийн эсрэг”, “Нийгмийн эсрэг гэмт хэрэг” гэх мэтийн үг үсэг бүхий хуулийн заалтыг эрүүгийн хуульд тусгаж өгснөөр хожим дарангуйлах этгээд тогтоон өгч болно. Монгол улс 90-ээд оноос хойш ардчилсан харьцангуй биеэ даасан улс болсноос хойш Монгол уруу тамлагдсан бусад Монголчуудаас 10 хүрэхгүй хүн Монгол улсын харъяат болсон гээд бодоод үз. Ингэхэд энэ орон хэний эрхшээл нөлөөнд байгаа нь бүр улам тодорч байна (Казак, Израйль зэрэг улсын жишээг ярихаас ичиж байна).

Эргээд Өвөр монголын нөхцөл байдлыг хөндье:
Өвөр монголын байгаль нөхцөл сүйрэлд орж, Монголчуудын сонгодог аж ахуй бүрэн сүйрч, амьдрах орчин ахуйгүй болсоор Монгол соёл ахуй зөвхөн тайзан дээр ном зохиолд л мөрөө үлдээх тавилан тохиов. 20-иод жилийн өмнө бэлчээр нутгийг хашаалан торлож, Хятад тариачны сэтгэлгээр нүүдлийн мал аж ахуйг хөтөлж ирсэний улмаас сүүлийн 3-хан жилд бүх юм гэнэт орвонгоороо эргэж Өвөр монгол маань амьсгал хурааж эхэллээ. Энэ байдлаас гарах эрмэлзэл бүхий Монгол дарга Юншээбүү овогтой Бүрэнийг АНУ-д айлчлуулаад ирэнгүүт Бээжинд түүний амь насыг бүрэлгэв. Чи Булаг 1000 хуурчийн тоглолтоороо Өвөр монголын эцсийн замд нь үдэж гашуудав. Хөдөө орон нутагт сургууль соёлгүй болж Монгол хүүхдүүд олноор сургууль завсардлаа. Хааяа нэг суман дунд нэг бага сургууль үлдээсэн ч тэнд суух Монгол хүүхэдгүй болжээ. Учир нь үгүйрсэн малчид мөнгө төлбөрийг нь төлж чадахгүй боллоо. Сүүлийн 3 жилд анх удаа Монгол үндэстний янхан хүүхнүүд олноор хот сууринд бий боллоо. Монгол үндэстний хулгайч гарах боллоо. Гэвч хэдхэн жилийн өмнө хулгай зэлгий хийх нь Хятад залуучуудын ажил байв. Монгол үндэстний хулгайч гэж Өвөр монголд байхгүй байсан дурын Өвөрлөгч тийм гэх боловч төв Монголчууд үүнийг худал гэж л ярих болов уу? Учир нь Өвөрлөгчид бид хотжиж бөөгнөрч чадаагүй учир ахуй маань Хятадаас ойр ч гэсэн сэтгэлгээ маань Хятадад соёлоос хол байсан.

Харин төв Монгол маань 100 жилийн өмнөөс “Хүрээ” гэх их хөлийн газар байсан хийгээд энд Хятад худалдаачин, цагаач хотын иргэдийг дагаад “Хүрээ соёл” гэгч эрлийз соёл сэтгэлгээний үндэс суурь тавигдсан юм. Иймээс Ар монголд ялангуяа Хүрээ хотын Хятад хүн хулгай хийж амьдарч болох тийм сэтгэлгээ дэлгэрүүлсэн ажээ. Тэгвэл өнөөдөр Өвөрлөгч бид ч хулгай хийж эхэллээ. Уул нь дээрэм хийх зүрхтэй бол зүгээрсэн. Ли-Шөүшин хэмээн Харчин монгол гаралтай дээрэмчин эр өнгөрсөн зууны эхэнд Хятадуудыг дээрэмдэж амь зууж байснаа хожим нь Дэвэн Дэмчигдоржийн баруун мөр болж “Монголын төр засаг захиргаа”-ны зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болж Өвөр монголын эрх чөлөөний тэмцэлд жинтэй хувь нэмэр оруулж байсан. Иймээс “Арга ядсан үедээ дээрэм хий, хулгай бүү хий” аав маань хэлж байсныг одоо зөвтгөх үндэстэй. Чеченичууд хулгай хийдэг гэж би огт сонсож дуулаагүй. Тэднийг зэвсэгийн наймаа, зохион байгуулалттай зарим нэг гэмт хэрэг хийдэг гэж дууллаа. Гэвч удалгүй бараг бүх Чечени эрчүүд эх орныхоо төлөө үрэгдэж билээ. “Эсвэл эрх чөлөө, үгүй бол үхэл” гэдэг зам нь тэдний хулгайч биш магадгүй дээрэмч зан чанар нь нөлөөлсөн болов уу? Тэд үрэгдсэн боловч үлдсэн Чеченүүд Орсуудын харъяанд удаан үлдэнэ гэдгийг итгэх хүнгүй болсон шүү.

Одоо Өвөр монголд ил далд янз бүрийн эсэргүүцэх хөдөлгөөн, нам эвсэл, хувь хүмүүс идэвхжих хандлагатай болж сулхан ч гэсэн эсэргүүцэл үзүүлж эхэллээ. Олон улсын тавцан, АНУ, Германи, Япон зэрэг оронд бидний тэмцлийг мэдэрч эхэлж байна. Гэвч Түвд, Уйгар зэрэг зовлон нэгтэй ахан дүүсийн зүгээс үзүүлж байгаа тэмцлээс бид хол хоцорч явна. Түвд Уйгарын ар талд олон улсын тодорхой хүчин ил далдаар дэмжиж байгаа бол бидэнд тийм хүч бараг алга. Их ал тал болох Монгол улсын нөхцөл байдал нэг иймэрхүү байдаг. Харин бид ямар ч нөхцөлд төв Монголын түшиц газрыг орхиж болохгүй. Энд бидний дуу хоолой бүдэг ч сонсдож байх хэрэгтэй. Энд байгаа суурин Хятад, эрлийзүүдийн нөлөө нь багасах явдал нь Өвөр монгол байтугай нийт Монгол үндэстний гэрэлт ирээдүйд хүрэх хамгийн дөт зам. Төв Монголын стратегийн ач холбогдол олон улсын хэмжээнд улам бүр өсөх хандлагатай байгаа нь бидний энд өөрийн гэсэн орон зайгаа эзлэхийг шаардаж байна. Дан ганц эндээ байгаа Монголчууд Хятад угсаа гарлын бие төлөөллийг яагаад ч гүйцэхгүй нь ойлгомжтой боллоо. Хятад Монгол 2 үндэстэн түүхэнд жинхэнэ найрамдал гэж байхгүй. Одоогийн энэ найрамдал юунд хүргэхийг ирээдүй цаг хугацаа харуулах байх. Зөвхөн олон улсын эрх ашгийн хүрээнд хязгаартай тодорхой хүрээнд л хамтран бие биеэ нөхөх ухааны юм ярьж болно. Гэвч энэ тэдэнд нөхцөлгүй бууж өгөх, өөрийн язгуур ашгаар наймаалцахын нэр яасан ч байж болохгүй. Өвөрлөгчид бид бусад Монголчуудтайгаа хамтаар төв Монголруугаа тэмүүлэх хэрэгтэй. Энэ нь бидний цорын ганц гарц. Монголчууд атгасан нударга шиг болж, их ар тал цэвэршсэн байхад учрыг олох цаг аяндаа ирнэ. Еврэйчүүд 50 жил уйгагүй нүүсээр байж Арабчуудын гараас мултарч улсаа байгуулсан. Мэдээж төв Монголд биднийг сайшаан хүлээж авах хүн бараг алга. Энд биднийг худалдаж идэх тийм сэтгэлгээ нийгэмд (хөдөөг үл оролцүүлна) ноёлсон. Маргааш өөрийгөө зараад авах хүнгүй болохыг ойлгож байх эсэхийг би хэнээс асуугаагүй. Учир нь Өвөр монголын Одон телевизээр өөрсдийн ирээдүйгээ зөгнөн харсан болов уу гэж найдъя.

Өвөрлөгч бидний ирээдүй тун бүрхэг хүнд байна. Хятадууд бидний эмзэг сул талыг сайтар мэднэ. Тэд Өвөр монголыг учиргүй оролдож байхын оронд ар түшиц газрыг нураах, үгүй ядаж Ар Өвөр монголын хооронд яс хаяж завсардуулснаар өөрсдийн далд зорилгод амархан хүрч чадаж байна. Өнөөгийн Монгол засаг төр өдөр тутам юу хийдэг вэ? гэж асуувал тэд дэлхийн өнцөг бүрээс ирсэн зээллэг тусламжийг хувааж идэх гэж хэрүүл маргаан болж байна гэж хэлэх байх даа. Жил бүрийн Монголын авч байгаа зээллэг тусламж түүний төсвийн жилийн зарлагын дүнгийн 65% орчмыг эзэлж байна. Парламент гүйцэтгэх засаглал нь “Ардчилсан Монгол” гэх нэрийн доор ард түмний аймшгийн ядуу амьдралаар ийм тийм улс орноос хандив зээллэг гуйж түүнийгээ хувааж идэх төв штаб нь болж хувирлаа. Монголд албан тушаалын арилжаа худалдаа цэцэглэн асар их үнэ орж байгаа бол түүнээс бусад салбарт жинхэнэ сүйрэл болж байгаагаас хамгийн их хохирол байгаа нь эгэл жирийн Монгол түмэн билээ. Монголчуудын дийлэнх хэсэг нь өөрийн нутаг дээрээ 2-р сортын ард түмэн болсон нь худал биш. Улаанбаатарын автобусанд ядуу ч гэсэн цэвэр Монгол царайтай зорчигч явж харагдах бол үүний эсрэг 66, 88, 86, 68 88 гэх мэтийн Хятадын сайн сайхан бэлгэдэл болсон номер бүхий бенз болон бусад жижиг машин унасан Хятад царайн хүмүүс гол гудамж эсвэл зуслан, амралтын газар уруу манаруулж явах нь бүх зүйлд амьд хариу өгч байна. Ар, Өвөр, Буриад, Халимаг гээд манай Монголчууд үндэстний соруудаа өнгөрсөн зуунд алдаж дууссан нь биднийг ийнхүү нутаг дээрээ 2-р сортын ард түмэн болоход гүнзгий нөлөөлсөн гэдгийг дахин дурдахад илүүдэхгүй болов уу. Гэхдээ бүх зүйл ингээд дуусна гэж бодоод сэтгэлээр унаж болохгүй. Ялангуяа гадна дотноос ирж хүчтэй ажил шаардлагатай зарим ширүүн тэмцлийг бүс нутаг олон улсын нөхцөл байдалд тохируулан өрнөж, юун тэргүүнд төв Монгол үндэстний ардчилсан сэргэн мандлын зориг санаанд илүү нийцэх нармай Монгол үзлийг зориглон сэргээж эрх мэдлийг гартаа оруулж авахыг цаг хугацаа нийт Монголчуудаас шаардаж байна. Эс тийм бөгөөс Монголын аль алинд нь шинээр сэргэн сандаж байгаа их хөршийнхөө тоосонд дарагдан замхран гунигт төгсгөл нүүрлэж байна.

Улаанбаатар хотод ”Ойрад” түмний наадам болно

2010-11-09T21:12:00.001-08:00

Ойрад түмний биет болон биет бус өвийг судлах, сурталчлах, олон нийтэд түгээн дэлгэрүүлэх, хөгжүүлэх, зорилгоор “Их Хөгсүү” холбоо байгуулагдсан байна. Энэхүү холбоо нь Ховд, Баян-Өлгий, Увс, Дархан Уул, Орхон, Сэлэнгэ аймгуудад болон Улаанбаатар хотноо өөрийн салбараа байгуулжээ. Мөн ОХУ-ын Тува, Халимаг, Горны алтай мужид, Шинжаан Уйгар, Өвөр монголд бүрэн эрхэт төлөөлөгчөө томилон ажиллуулаад байгаа гэнэ.

2010 оны 11-р сарын 11.12.13 нд Улаанбаатар хотноо Баруун аймгууд болон Улаанбаатар хот, Дархан Уул, Орхон, Сэлэнгэ аймгийн ардын авьяастан, урлаг, соёлын зүтгэлтэнгүүд, ОХУ-ын Тува, Халимаг улс, Уулын Алтайн хязгаар, БНХАУ-ын Шинжаан Уйгар, Дээд Монгол, Ордос, Өвөр Монголын Алшай эзний хошууны төлөөлөгчид оролцсон Ойрад Түмний Урлаг, соёлын “Их Хөгсүү” Анхдугаар Их наадмыг манай холбооноос санаачлан зохион байгуулж байна.

“Их Хөгсүү” наадмын хүрээнд байгаль, ан амьтан, түүх, ёс жаншил, ардын уламжлалт зан үйлийг харуулсан киноны хэсгүүдээс үзүүлэхээс гадна Ойрад түмний хэл соёл болон түүхийн сэдэвтэй түүхийн ховор олдворууд, өвлөгдөн хадгалагдаж ирсэн зүйлсүүд, ном зохиол, тоглоом наадгай, хувцас хэрэглэлийн үзэсгэлэн зохион байгуулна.

Их Хөгсүү” наадам нь зөвхөн урлагын арга хэмжээ биш Ойрад түмний урлаг соёл, хэл, ёс заншил, ардын зан үйлийг олон нийтэд таниулах сурталчлах зорилгоор өргөн хүрээ хамарсан арга хэмжээ зохиогдох юм.

Наадмын хүрээнд:
01. Ойрад түмний үндэсний хувцасны баяр цэнгүүн – Сүхбаатрын талбайд 11-ний 11 цагаас
02. Ойрад түмний угсаатан зүй, Үндэстэн, ястны хувцас, хэрэглэл, тавилга, эд зүйлсийн, үзэсгэлэн 11-ний 15 цагаас Занабазрын нэрэмжит Дүрслэх урлагын музейд
03. Ойрад түмний урлаг, соёл шинжлэлийн олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хурал – 12-ны 11 цагаас Улсын филармоний зааланд
04. Ардын авьяастнуудын Нэгдсэн тоглолт, үзэсгэлэн худалдаа – 11.12-ний өдрүүдэд 19 цагаас, 13-ны өдөр 17 цагаас Монгол бөхийн өргөөнд болно

“Их Хөгсүү” наадамд Ойрад угсааны Дөрвөд, Торгууд, Хошууд, Урианхай, Баяд, Захчин, Өөлд, Мянгад, Хотон, Хойд, Тува, Баатад, Хотгойд ястны туульчид, магтаалчид, хөөмийчид, ихэлчид, бийчид, цоорчид, урт болон магтаар дуучид, бөлбөөчид, исгэрээ, аман ташлага, бух ноолдоон, бөө мөргөл, Ойрадын ёс заншилыг харуулсан зан үйлийн үзүүлбэр, Гар урлал болон хүнсний бүтээгдэхүүнээ үзэсгэлэн худалдаа явагдах юм байна.

"АЛТАН ДЭЭД ҮНЭНИЙ АЯЛГУУ Номын товч

2010-10-13T06:18:00.001-07:00

ХӨХ МОНГОЛЫГ ТӨРӨӨР БАДРААХ ХУТАГТАЙ НЭҮРИТ ЗАСГИЙН

АЛТАН ДЭЭД ҮНЭНИЙ АЯЛГУУ

Номын тухай товчхон

Чингис хааны гуравдахь хөвгүүн Өгөдэй их хаан ор суугаад төрийн хэрэг хэсэгтээ мандан бадарч байсан ч түүнийг тэнгэрт хальсны дараа төрийн үйлс хямарч, гадаадын хүмүүс Монгол төрийн хэрэгт хуруу, хошуу дүрж, эзэн богд Чингис хааны зарлигаар Монголын хэсэг эрдэмтэн, мэргидийн туурвин бүтээсэн төрийг жолоодох, гэрийг засах, иргэнийг засах сургаал айлдварын цогц болсон гурван алдарт судар ном бас Монголоос ойж гарсан эмгэнэлт явдал болжээ.

Дээрх алдарт айлдвар сургаалын судар номуудыг зохион бүтээх үйл хэрэгт эрдэм ухаанаараа шалгаран оролцсон Сорхагтани цэцэн хатан алдагдсан тэдгээр номуудын гол утга санаа, амин чанарыг нэгтгэн зангидаж “Хөх Монголыг төрөөр бадраах хутагтай Нэүрит засгийн алтан дээд үнэний аялгуу” хэмээх алдарт айлдвар сургаалийг бүтээснээ хүү Мөнхийгөө их хаан ор суух төрийн ёслол дээр түмэн олны өмнө айлдан уншсан байна.

Тэр цэцэн удган их эзэн Чингис хааны бага хүү Толуй эзний ёсолсон гэргий, Монголын улс төр, нийгэм ахуй, соёл шашины ёс заншлыг гойд сайн мэддэг эрдэм төгс хатан ээж байжээ. Бичвэр сургаалиа харийнханд алдах аюул бий тул энэхүү сургаалийг хэлмэл хэлбэрээр өв уламжуулан хадгалуулсан бөгөөд утгыг алдуулан өөрчлүүлэхгүйн тулд өв монгол хэлээр өртөөлөх үүргийг оюун ухаант олон бөөгийн удам угсаа болох дөрвөдийн Хөх нохой овогтонд даалгасан ажээ.

Хөх нохой овгийнхон өөрийн удам угсаа дотроос номонд мэргэн, сэргэг оюун ухаант үрсийг бага наснаас нь сонгон өв Монгол хэлээр уламжуулан цээжлүүлж Монгол төр өеөдөж, эзэн хаанаа даахгүй болох тэр цагт түмэн олондоо дэлгэрүүлэн таниулах ёстой байв. Хөх нохой овогтон 19 дүгээр зууны сүүл үеэс одоогийн Увс аймгийн Түргэн, Сагил сумын нутагт суурьших болсон гэдэг.

Төр өеөдөж эзэн хаанаа даахаа байжээ хэмээн дүгнэж 1980 аад оны сүүлээс хөх нохой овгийн 15 дахь үеийн өртөөлөгч Ж.Нүрзэд агсан энэхүү гайхамшигт хэлмэлийн сургаалиас төрийн мэдэлтэнүүдэд хүргэх оролдлого хийж эхэлжээ. Өнөөдөр амилсан үгт энэхүү хэлмэлийг бидэнд өртөөлөгчийн үр удам орчин цагийн монгол хэлээр хөрвүүлэн хүргэж байна.

Гайхамшигт хэлмэлийг өртөөлөгчдийн тухай дурсамж

Хөх нохой овгийн 14 дүгээр үеийн өртөөлөгч Увс аймгийн Сагил сумын харъяат өвгөн лам, маарамба Лэгжин Төгс буянтын хийдэд сууж байсан бөгөөд эсэргүү хэмээн хэлмэгдэж явсан нэгэн аж. Түүний өвөг дээдсээсээ сонсож, сурч явснаа өөрийн дараагийн өртөөлөгчид хэлж дамжуулсан сонирхолтой түүхээс энд өгүүлье.

“Чингис хаанаас өмнө хөх нуруут монгол хүмүүний гадаад хүрээнд байгаа хүмүүс хувийн жижигхэн газарт аргамжаатай морь мэт амьдарч, тэр хүний хувьд хорвоо ертөнц, тэнгэр, арга билэг зөвхөн тэр л газраар нь хэмжигдэж байв. Газар үгүй хүнд өөр юу ч байсангүй. Хөх нуруутнууд Алтай, Хангай, Хар Жодоотын уулс, хээр тал, гучин гурван говь бүхий гадаад далай уруу урсдаг есөн мөрний савыг эзлэн нүүж байлаа. Элс, ус, агаар, цаг дөрөв нэгэн дор байж байлаа гэхэд эдгээр бодис хоорондоо цагийн хүчинд нэгдэж ангижирч амин чанарын нүүдэл явагдаж байдаг. Дэлхий тэнхлэгээ эргээд нарыг тойроод нүүж байдаг. Дэлхийн амин чанар дөрвөн улиралд шилжин нүүж байдаг. Харин суурин хүний амьдрал бол тоос, чийг, хий, дэнс дөрвийн оршихуйн болон дэлхийн бөмбөрцгийн дээд хуулиас эсрэг төдийгүй дэлхий дээр буй өт хорхой болон хамаг бодит юмны амин чанарын шууд холбоог хайхрахгүй.

Тоос чийг, дэнс хий, дэлхийн бөмбөрцөг, хамаг амьтны дээд хуулийг иргэний бадрахуйн аргамж сүлжээ оосорлохуй, оломлохуй, бүслэхүй болгох үйл хэргийг далан хаан эрдэнэ засаг гэж хэлнэ. Чингис хааныг шинжээчид үзээд хаан эрдэнэ шинжийг таниар тогтоолоо гэжээ. Тэгэхэд Чингис хаан “тийм бол сайн байна. Дэнсний хүчин дор тоос, чийг, агаар эхтэй бүх юманд далан өөр араншин буй. Түүний бүгдийнх нь амин чанарыг хохирол үрэгдэлгүй шилжихэд дэмч болох тийм хаан бол бурхаан. Тийм засаг бол далан хаан эрдэнэсийн засаг гэж Сорхагтуни бэкүни хэлсэн бөгөөтөл манус юу хэлнэв” гэсэн гэнэ. Чингис хаан далан шинжит хаан эрдэнэ хэмээх шалгуурын хорин нэгэн шинжийг тэнгэрээ болгосныг тогтоожээ. “Дотоод биендээ ерөөсөө тэнгэргүй, тэнгэр хаана байна гээд асуухад дээр огторгуй уруу заадаг Мухамэт эд диний дэргэд би бол бурхаан мөн байна. Хааны сууринд суусны нэг тэнгэр гэвээс надад 21 тэнгэр байгаа нь үнэн бол далан хаанаас гурван хэмжэ дутуу ч Мухамэтээс хорин нэгэн их хэмжээ илүү байгаа учраас бүрхаан гэж зөвшөөрөв” хэмээн Чингис хаан хэлжээ.

Хөх чоно овгийн 15 дахь үеийн өртөөлөгч, өв хэлнээс орчуулагч Ж.Нүрзэд бага насандаа өөрийн авга лам гэнгээгээс эл хэлмэлийг өвлөн цээжилсэн байна. Тэрээр цахилгааны инженер мэргэжилтэй, нүүрсний уурхайд хариуцлагатай алба хашиж явсан төдийгүй гайхамшигтай ой тогтоолт, бясалган бодож, задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх чадвартай, уйгагүй хөдөлмөрч нэгэн байв. 26 жилийн турш өвлөн ирсэн хэлмэлийг ухааран бодож, ойлгон таньж, шинэ монгол хэлнээ буулган ном болгох чимхлүүр ажлыг шамдан хийж, үүний тулд өвөг монгол, орос, турк, алтай хэлийг бие даан сурч, өв монгол хэлний 1000-аад үгийн түлхүүр тайлбар толь зохиож, шүлэглэсэн эхийн үндсэн утгыг тайлан “Хөх Монголыг төрөөр бадраах хутагтай нэүрит засгийн алтан дээд үнэний аялгуу”, “Хөх Монголыг Нүүдлийн соёлоор бадраах их засгийн алтан дээд Гэрээ” болон Чингис хааны тайлга, тахилгын товчоон” гэсэн гайхамшигт ном судруудыг хэвлүүлэн түмэн олондоо толилуулсан билээ.

Алтан дээд үнэний аялгуунд цагийн өнгийг дүрсэлсэн нь

Хуурамч зараар булхай элч зарагдаад хэрэг шийдвээс

Мэдэхийгээ сүйтгэхүйд зориулж

Мэдэхгүйгээ бурханд даалганам за

Хөх олз андын дэм сэрэхүйгээ гээж өстөнд идэгднэм зэ

Гурван эрдэнэ ав эв овоогоо ангижирнам за

Шарлуулж уйлайлгах бодлын цаг хөх монголыг занаж золбоожоод

Шангас шангасаар тасалж мал мэт болгохыг санатугай

Чивэлж хөхийн үсийг хусаж төрхийг өөрчилж гутааж мохоовоос

Чингисийн нэүрит засгийг бодох нь алуур болохыг мэдтүгэй

Айлыг хорлох муу элээ сэрэхүйг хоосолж шарлуулаад. . .

Амин ертөнц тэнгэр билгүүнээс хагацаж шарласан монголчууд

Атаа хонзонгийн шастра-д ёс бустын сутраар улайнам за

Төр нь алуурч болж улайсан монголчууд харлаж эхэлнэм зэ

Хэвлий шуналдаа захирагдан эдэд боолчлогдсон хар монголчууд

Миний элчийг алж тархины тураал нь тахалд идэгдэх осол буй. . .

Хүний зовлонгийн чанга бүгдийг жаргалаар сэтгэсэн

Хөх нуруутыг хөх монгол иргэн болгох билэгтнийг олтугай

Энэ билэгтэн олдох цагийг тохинуулсны байдлыг өчсүгэй.

Харц иргэд харь хүний зовлонгийн боол болмой

Хаалгат гэрээс эмс зайлж хадны мухарт нуруу зовоомой

Хүүхэд мухар мөрийг хөөж, хонгилын амьтан болж гэрэл эрмой

Хөгшид үхэгсэддээ атаархан амиа хорлох аргыг дэлгэрүүлмой . . .

Цөвийн цагийн таван зуун жил хариас зүүгдэн мохож

Цагт баригдан суухуйн бодлын жимээр дөтлөн хөдөлбөөс

Цэгц чанар дэнсний баримжаагүй жимд орж хөл алдмой

Бүрхаан болох шар бодлоор өөрийгөө хоосолж түгээмэлээ бараад

Сархад, балчирын ноолдоон, дааганы уралдаанаар гуниг зөөллөж

Бүтэн жилийг бараад гэнэт сэрж мал хүн юугаа тоолмой

Болох болохгүй үйл ялган бодолдоо чирэгдэн өөрийгөө цөлмой

Төр нь хаанаа даахгүй билгээр сохорч өеөдөвч

Томоогүй булхайнууд хаан болох гэж өөрсдийгөө зарламой

Ёс бус эзэрхэгчид хөх монголыг харлуулан чирсээр цагийг элээж

Ёрын хар устгалын тамд зэрэгцэн очихыг билэгтэй бүгд үзмой

Хөх нуруутын нэүрит засгийн босоо голчийг хүсэгчдийг

Нэгийг нөгөөгөөр нь бариулан алсныг тоолж үзмой . . .

Гурван хаан зэрэгцэн мандаж худгыг хатааж хурыг буулгаж

Ерэн таван булхай элчээр зарагдаж төрөөр иргэнийг гутаагдаад

Ертөнц тэнгэрээс төөрч баас мэт үнэгүйдсэн хүмүүст

Мөнх тэнгэрийн хүчин мохож их монгол домог болох дэнсэнд

Гэрийн нохой гэнтүү чоно мэтээр очих төвшитгэгчийг зарья

Гэгээн богд Өтүгэ, Хөх монгол хажир Чингисийн тэнгэрээр

Гэмтний гэм урвагчийн балгийг ясах түүнийг бүү алтугай

ЭНЭ ЦАГИЙН ӨНГӨ

Өөртөө гомдож өртснийг хорловоос

Эмд шунаж эдэд захирагдваас

Өндөр төр сохорч өеөдсний шинж

Хатад шивэгчнээ худалваас

Хаалганы цаана эмс нуруугаа

Нууцаар зовоож наадваас

Хүүхэд гэрээс дайжин гуларваас

Хөгшид үхэгсдэд атаархваас

Хөх Монгол харласны шинж

Хүслийг хясал дийлвээс

Хүндтэй элч иргэнийг эвдвээс

Сайн муу хоёр эвлэрвээс

Ариун бузар холилдвоос

Алмас хаанаар суух дөхвөөс

Хуурамч зараар ноёд тодорвоос

Хувхай ёс хувь хүртвээс

Харлаж улайж шарлахуй

Хамтдаа бүгдийг хамарсны шинж

Хөх монгол иргэн тэнгэр ертөнцөө гээвээс

Хөгнөөтэй хурга адил буюу

Хөх нуруутууд төрөөр гутаагдаад

Өөрийн өөдгүй боол ёс бустын идэш буюу

Хоосны шастра сутра уун наадгай

Арьяа лалита бистра намай махаяма

Авидрама санкхья пурохита уун хорлолд

Алд бие мохож тархи хоосорном за

Хөх монгол шарлаж улам харланам за

Сүсэгтэй сургаальтан шастра сутра ны

Сүв сэвийг үл ойлгогдохуйгаар хучин

Сүнсний төлөө тархийг хоосолж

Тэнгэр ертөнцөө гээхийн төлөө

Шарлаж, улайж, харлаж сөхөрч

Дэнс тоос хий чийгийг хуулиас төөрч

Шастра уун цагийн боол болоод

Өнчин зүрх тэнэг тархиндаа оосорлогдон

Өвс идэж ус ууж хужир долоогсдыг

Өөрөөсөө дээдэд үнэлж, үнэгүйжээд

Иргэ, сэрх чоно мэт явахыг мөрөөдөн

Хорвоогийн хүмүүнээс өөрийгөө

Дорд ухаарахаас айтугай